( 181 ; 



Voor de proeven 20—22 geldt het gezegde nog in 

 meerdere mate. De aangewende druk was hier iets kleiner 

 dan bij proeven 17 — 19; de druk werd alleen binnen den 

 piëzometer aangewend, dus op een kleinere watermassa; de 

 temperatuur was lager, 13°, 9 in plaats van 15°,1, en hoe 

 lager de temperatuur is, hoe kleiner de temperatuursver- 

 hooging is, die ; zoowel volgens de theorie als volgens 

 Joule's proeven, door de samendrukking van het water 

 wordt voortgebracht; toch was de nawerking, zooals die 

 werd waargenomen in de met de ruimte om den piëzometer 

 in verbinding staande buis slechts weinig kleiner dan bij 

 proeven 17 — 19 ; zij bedroeg gemiddeld 1,745 buisdeel tegen 

 1,97 bij proeven 17 — 19. 



Om met zekerheid aan te toonen, dat de nawerking niet 

 aan de genoemde oorzaak moet worden toegeschreven, deed 

 ik nog eenige waarnemingen bij een temperatuur, waarbij 

 die oorzaak haar invloed niet kan doen gelden. Volgens 

 de theorie is de temperatuursverhooging bij samendrukking 

 van een vloeistof evenredig aan diens uitzettingscoëfficiënt. 

 Voor water is deze nul bij de temperatuur van het maxi- 

 mum van dichtheid, onder die temperatuur negatief. De 

 temperatuursverandering wegens samendrukking van water 

 moet daarom bij ongeveer 4° nul zijn, onder die tempera- 

 tuur moet zij een temperatuursverlaging zijn. Door de proe- 

 ven van Joule is dit volkomen bevestigd. 



Tk deed daarom eenige waarnemingen bij een temperatuur 

 in de nabijheid van 4°, namelijk bij 3°, 3. De druk die 

 in het inwendige van den piëzometer werd toegelaten be- 

 droeg slechts 855^™ , en toch werd in de buis des piëzo- 

 meters een zeer merkbare nawerking waargenomen, zoowel 

 bij het toelaten als bij het wegnemen van den druk. In 

 beide gevallen was zij ongeveer even groot, zij bedroeg als 

 gemiddelde van 4 waarnemingen: 0,66 buisdeel. Ook hier 

 was de nawerking van langen duur, zij was in een half uur 

 nog niet afgeloopen ; daar niet langer werd waargenomen is 

 daarom de daarvoor opgegeven waarde nog te klein. 



Een merkbare temperatuursverandering van het glas des 

 piëzom eters als gevolg der veranderingen van drukking is 



