( 306 ) 



men. Het is echter de vraag, of die grondstellingen de 

 nawerkings verschijnselen volledig kunnen beschrijven. 



Wat vooreerst het beginsel der superpositie betreft, dit 

 is door Boltzmann bij de torsie van een glazen staaf proef- 

 ondervindelijk onderzocht en hij verkreeg bevredigende uit- 

 komsten. 



Ook F. Kohlrausch *) vond bij dezelfde stof resultaten, 

 die vrij nauwkeurig met Boltzmann 's theorie overeenstemden. 



Bij een zilverdraad echter waren de waarden, die volgens 

 het beginsel berekend werden, allen grooter dan die, welke 

 gemeten werden. Zelfs bij benadering kwam daarbij het be- 

 ginsel niet uit. Messer f) vond, bij onderzoekingen omtrent 

 de buiging van een staaf van caoutchouc, het beginsel even- 

 min bevestigd. Wil men aannemen, dat het met grooter 

 nauwkeurigheid gelden zal, naarmate de vormveranderingen 

 kleiner zijn, dan moet ik, vooral op grond van proeven, 

 door G. Wiedemann genomen, (zie § 12) opmerken, dat 

 waarschijnlijk bij vele stoffen de nawerking zich eerst na 

 grootere vormveranderingen begint te vertoonen. In het ge- 

 val, dat de verplaatsingen zeer klein zijn, zou zij door den 

 inwendigen weerstand geheel verhinderd worden. 



Boltzmann schreef het logarithmisch decrement der veer- 

 krachtige trillingen aan nawerking toe. De overeenstemming, 

 die hij vond tusschen de grootte van dat decrement, door 

 berekening uit zijn theorie en door waarnemingen verkre- 

 gen, is, volgens een opmerking door P. M. Schmidt §) ge- 

 maakt, slechts aan een rekenfout toe te schrijven. 



In de onderstellingen van Boltzmann is verder geen an- 

 der specifiek onderscheid tusschen de oorspronkelijke veer- 

 krachtige verplaatsingen en de bewegingen der nawerking 

 opgesloten, dan dat de eersten snel en de laatsten langzaam 

 plaats hebben. De nawerking wordt als een rest der elas- 

 tische verschuiving opgevat. De theorie kan dus geen 



*) Pogg. Annal CLX. p. 231, 



f) Berichte der naturf. Ges. zu Freiburg in Br. II. 



§) Wiedemann's Annal. II. p. 272. 



