90 DE TOESTAND DER LIJKEN NA ARSENICUM-VEKGIFTIGING. 



behaarde hoofd komt hier nog eene andere reden bij; het haar heeft sterk hy- 

 groökopische eigenschappen en wordt ook in den regel zelfs aan tamelijk vol- 

 ledig gemumificeerde lijken zeer vochtig gevonden. De mumificatie van de onder 

 de vochtige haren liggende huid wordt dus daardoor verhinderd. 



Voor de mumificatie van den buikwand en ook van den borstwand meen ik 

 nog eene andere reden gevonden te hebben, namelijk de aanwezigheid van wol- 

 len kleedingstukken en van wollen gordels om den buik (Waarn. 23, 56). Reeds 

 vroeger had ik het voor waarschijnlijk gehouden dat deze niet zonder invloed 

 op het mumificatie proces zouden zijn. Ik ben echter in die meening versterkt 

 door de reeds vermelde waarneming van Kiene, die onder waarschijnlijk wollen 

 kousen gemumificeerde huidstukken vond aan lijken, waarbij geen 'spraak was 

 van arsenicum-vergiftiging. 



In de bespreking mijner eigene Waarnemingen kan ik, na hetgeen daarom- 

 trent aan het slot van Hoofdstuk III medegedeeld is, zeer kort zijn. 



De dertien te Leiden begravene, door ons onderzochte lijken hadden allen in 

 nagenoeg dezelfde omstandigheden verkeerd, wat den aard der kerkhoven betreft. 

 Wanneer men het tijdsverloop na den dood in aanmerking neemt, dan was er, 

 onafhankelijk van de al of niet aanwezigheid en van de hoeveelheid arsenicum, 

 die in de lijken gevonden werd, weinig verschil in het beloop der ontbinding 

 op te merken. Alleen Waarn. YIII maakt hierop een uitzondering; de redenen 

 daarvoor zijn vroeger medegedeeld. De mumificatie van ééne hand (Waarn. 

 VII, XII) kan gereedelijk verklaard worden uit hetgeen ik hierboven aangaande 

 de verdamping van deelen met eene betrekkelijk groote oppervlakte en eene be- 

 trekkelijk geringe dikte uiteengezet heb. 



Omtrent de bijna volledige mumificatie van het lijk van Johannes Lepelaar 

 (Waarn XIV) merk ik op, dat die gedeelten der huid, welke naar den bodem 

 der kist gekeerd waren, week en wit van kleur waren en op sommige plaatsen 

 een geheel verseh voorkomen hadden. Verder verdient het vermelding, dat de 

 hoeveelheid arsenicum in de lever geringer was dan in andere, niet gemumi- 

 ficeerde lijken en ten slotte dat een ander lijk (Waarn. XVI), hetwelk geen 

 spoor van arsenicum bevatte, zeer duidelijke teekenen van mumificatie vertoonde. 



Ten aanzien van het beweren dat vooral de maag en de darmen onder den 

 invloed van het toegediende arsenicum beter bewaard zouden blijven, verwijs ik 

 naar de belangrijke resultaten in Waarn. XV. Hier waren in een lijk zonder 

 arsenicum, dat van 3 Juli 1882 tot 10 Januari 1884 (dus ruim IV2 jaar) 

 onder de aarde gelegen had, de maag en darmen zóó goed bewaard gebleven, 



