( 132 ) 



maakt de beslissing hoogst moeijelijk. Het is bijv. mogelijk, 

 dat rottige dampen bij de epidemie van 1826 in het spel wa- 

 ren, maar haeser ging zeker te ver, toen hij in zijn Lehrbuch 

 der Geschichte der Medicin und der epidemiscKen Krankheiten, 

 Band II, p. 585 schreef: //Es wurden durch die Sturmfluth 

 //von 3 Pebruar 1825 in Mandern, Holland, West- und Oost- 

 //Friesland, Oldenburg u. s. w. viele Hunderte von Quadrat- 

 //meilen in einen ungeheueren Morast verwandelt, von welchem 

 //in dem heissen Sommer des nachsten Jahres faulige Dunste 

 //im weitesten Umfange sich verbreiteten" ... en verder: //Hat- 

 //ten westliche und südwestliche Winde geweht, so waren die 

 //giftigen Dunste in das Meer getrieben worden; so aber war 

 //die Atmosphare fast regungslos, und die seit dem 20 steü Marz 

 //1826 sich erhebenden nördlichen und nordöstlichen Luft- 

 //strömungen dienten nur dazu, die Malaria von ihrer Ursprungs- 

 //statte in das Innere des Landes zu verwenen." Die //gifti- 

 //tigen Dunste" waren geen objecten van waarneming, en wat 

 haeser hier uitspreekt is niets dan eene hypothese. 



Het onwraakbare bewijs voor eene verbreiding zou slechts ge- 

 leverd zijn, wanneer die verbreiding geschiedde in eene streek, 

 waar de plaatselijke omstandigheden op zich zelve geen aan- 

 leiding konden geven tot eene epidemie, zoodat men gedwon- 

 gen werd de oorzaak in een invloed te zoeken, die van elders 

 was overgebragt. 



Het bewijs, dat geleverd worden kan, is slechts uit de sta- 

 tistiek te ontleenen. Maar uit den aard der zaak zijn de sta- 

 tistische gegevens onvolledig. Immers de numerieke opgave van 

 het aantal koortslijders wordt slechts zelden door de practizeeren- 

 d e geneeskundigen geleverd; hoogstens kan men die verwachten 

 van de geneesheeren, die door het gemeentebestuur aangesteld 

 of aan instellingen ter verpleging van zieken verbonden zijn. 



Omdat langs dezen weg geen voldoende gegevens kunnen 

 verkregen worden om de uitbreiding der epidemieën met 

 juistheid te leeren kennen, hebben wij getracht op indirecte 

 wijze dit doel te bereiken door middel der sterfte- statistiek. 

 Waar eene grootere sterfte in het jaar der epidemie en het 

 daarop volgende voorkomt, mag men, uit eene belangrijke ver- 

 hooging van het sterfte- cijfer, na aftrekking van het deel, dat 



