( 135 ) 



statistisch onderzoek berustende zochten wij er te vergeefs. Het 

 zijn slechts verklaringen op individueele meeningen steu 

 nende. Waar op het verband dier epidemieën met de vooraf- 

 gaande overstroomingen in latere werken gewezen wordt, (zooals 

 bij hirsch, Historisch geographische Pathologie) geschiedt dit 

 bijv. op gezag van Thomassen a thuessink, en toch vindt men 

 bij thuessink niets meer dan eenige algemeene beschouwingen, 

 en geen bewijs. — Men zou ons verkeerd begrijpen, indien 

 men meende, dat wij, op grond van het aangevoerde, dien in- 

 vloed der overstroomingen wilden ontkennen. Wat wij onder 

 de aandacht wenschen te brengen is: dat bij de schrijvers van 

 dien tijd geen streng onderzoek naar dien invloed gevonden 

 wordt; dat bij de beschrijvingen telkens op de locale oorzaken 

 van stagneerend water, van onreine riolen, slechte afwateringen 

 enz. verwezen wordt; dat blijkbaar de werking van de groote 

 hitte op het organisme door hen van bijzondere beteekenis 

 wordt geacht, en dat het denkbeeld eener verbreiding der epi- 

 demie buiten het punt, waar de ziekte zich plaatselijk ontwik- 

 keld had, zeker bij de schrijvers van dat tijdvak geen bij zon- 

 deren steun vindt. 



Voorts wordt in het rapport van de Heeren penn en lubach 

 melding gemaakt van de epidemie, die in 1857 — 1859 in 

 Amsterdam, Haarlem en Zaandam geheerscht heeft. //De jaren 

 //1855 en 1856, die in het algemeen in Nederland weinig 

 r/ koortsziekten opleverden, maakten voor het Haarlemmermeer 

 //en omstreken, voor Haarlem, Zaandam en Amsterdam, eene 

 //opmerkenswaardige uitzondering en het vermoeden ligt dus 

 „niet ver,'" zoo lezen wij blz. 161, //dat die droogmaking, die 

 //eerst in 1860 bij eene volledige bemaling volbragt kon 

 //heeten, de epidemie van 1857 — 1859 voor die omstreken 

 //heviger kan gemaakt hebben, dan zij zonder die droogmaking 

 //voor die streken zou geweest zijn." In het epidemiologisch 

 jaarverslag voor 1855, geschreven door Dr. waardenburg, vindt 

 men dezelfde bewering omtrent den gunstigen staat der gezond - 

 heid in dat jaar: //het jaar 1855 leverde weinig koortsziekten 

 //op, doch maken eene uitzondering daarop Amsterdam, Zaan- 

 //dam en de Haarlemmermeer-polder. 1 '' Raadpleegt men even- 

 wel den inhoud van het verslag, dan blijkt dat in Enkhuizen, 



