( 1*1 ) 



De eerste epidemie is in de vier strooken, die de Haarlemmer 

 meer onmiddellijk begrenzen, blijkbaar minder hevig geweest 

 dan de tweede. Wat de overige streken betreft, komen er in 

 enkele voor de tweede, in enkele voor de eerste epidemie hoo- 

 gere cijfers voor. Zoo leverde in den Hoekschen Waard de 

 eerste epidemie hoogere cijfers op. De hooge sterfte in de 

 jaren 1846 — 1848 werd zeker te regt voor een deel aan het 

 mislukken van den aardappelenoogst geweten. De bevolking van 

 den Hoekschen Waard vindt in het verbouwen van aardappelen 

 een hoofdmiddel van bestaan en het mislukken van den oogst in 

 die jaren moet daar dus dubbel nadeelige gevolgen hebben gehad. 

 Die jaren van gebrek hebben zonder twijfel, gelijk dat reeds 

 destijds werd in ? t licht gesteld, ook voor eene bevolking als 

 die van Amsterdam eenen verderfelijk en invloed gehad, die zich 

 in de sterfte-cijfers moest openbaren. Ook in de Amstelstrook 

 waren de sterfte cijfers in de jaren 1846 — 48 aanzienlijk hoo- 

 ger, in den Noordkant van 't IJ slechts weinig hooger dan in 

 de jaren 1857 — 59. Daarentegen zijn de cijfers voor den Duin- 

 rand N.-Holland, de Rijnstreek, de Nieuwkoopsche groep, de 

 Weesperstrook en het Gooi tijdens de tweede epidemie hooger 

 dan tijdens de eerste. Yoor Zaandam, Haarlem, Leiden en 

 den duinrand in Z. -Holland zijn geen noemenswaardige ver- 

 schillen in de sterfte-cijfers voor de beide epidemieën op te 

 merken. Bij het vergelijken der sterfte-cijfers mag men niet 

 over het hoofd zien, dat de cijfers der bevolking minder naauw- 

 keurig dan die der absolute sterfte te vinden waren, waardoor 

 alligt in de berekende sterfteverhoudingen een fout van één 

 pro mille insluipen kan. 



Voor het platteland van Groningen zijn, evenals voor de 

 slad Groningen, de sterfte-cijfers voor de tweede epidemie hoo- 

 ger dan voor de eerste ; voor Zeeland ziet men het omgekeerde. 

 Voor de Noorderhelft van Noord-Holland zijn de sterfte-cijfers 

 tijdens beide epidemieën gelijk te noemen. Zooals wij boven 

 reeds opmerkten, is voor de randen van de Haarlemmer-meer 

 met name voor den Westrand in Zuid - Holland en den Zuid hoek 

 een aanzienlijk verschil tusschen die sterfte-cijfers niet te mis- 

 kennen. De hoogere sterfte tijdens de tweede epidemie daar 

 ter plaatse kan wel niet anders als met de droogmaking van 



