( 1*3 ) 



Wanneer wij echter zien, dat niet alleen in Noord-Holland 

 maar ook in Beijerland, Zeeland, Friesland en Groningen in 

 hetzelfde tijdperk buitengewoon hooge sterftecijfers voorkomen, 

 dan wordt dit onwaarschijnlijk. Want er bestaat geen vol- 

 doende grond om in de droogmaking van het Haarlemmermeer 

 de oorzaak te zoeken voor het heersenen van eene hevige 

 koortsepidemie in de zoo even genoemde op grooten afstand 

 gelegen gewesten. 



Ook buiten de grenzen van ons land strekte zij zich uit. 

 Wij hebben aan de Oldenburgsche regering de volledige opgave 

 te danken van de bevolking en de sterfte in vijf gemeenten 

 aan den Jahdeboezem gelegen, gedurende de jaren 1835 — 74?. 



In Tabel V zijn die opgaven medegedeeld voor Sande, Neu- 

 ende en Heppens ten westen, Stollhamm en Seefeld ten oosten 

 van den Jahdeboezem. Daaruit blijkt, dat de koortsepidemieën, 

 die in ons land in 1842, 46 — 48 en57 — 59 geheerscht heb- 

 ben, ook daar niet ontbraken De verhooging der sterftecijfers 

 in de genoemde jaren, is in volkomen overeenstemming met 

 de opgaven omtrent het heerschen van koortsen aan de duitsche 

 noordzeekust, zooals die in de Morbilitats-nachrichten van 

 Stadler te vinden zijn. Die zeer groote uitgebreidheid der 

 epidemie van 1857 — 59 laat inderdaad niet toe hare oorzaak 

 in de droogmaking van het Haarlemmermeer te zoeken. Even- 

 min mag men dit beweren voor de epidemie van het jaar 1855, 

 die blijkens de verhooging der sterftecijfers niet minder in de 

 stad Groningen, in de provincie Zeeland, met name in Noord- 

 en Zuid-Beveland, Zeeuwsen Ylaanderen en in den Hoekschen 

 Waard, als in Noord-Holland, de Zuiderhelft dier provincie 

 en Amsterdam geheerscht heeft, De hooge sterfte te Am- 

 sterdam in dat jaar komt trouwens voor een goed deel op 

 rekening der cholera. 



Ten slotte geven wij ter vergelijking met de latere koorts- 

 epidemieën in de volgende Tabel YI voor de jaren 1825, 1826 

 1827 voor de provincie en de stad Groningen, voor Friesland 

 Zeeland, Noord-, Zuid-Holland, voor Amsterdam, voor de Am- 

 stêlstrook, de Weesperstrook en het Gooi de sterfte-cijfers voor 

 zoover die te vinden waren. Zij kunnen, in vergelijking met 

 de latere jaren, voor 1825 niet bijzonder hoog worden genoemd, 



