( 148 ) 



es handelt sich hier — und zwar berichte ich Ihnen darüber, 

 nachdein ich mit Dr. wenzel darüber gründliche Rücksprache 

 genominen habe — nur um Umwühluugen eines Alluvialbodens, 

 der — das Product des Meeres, — noch in frisch historischer 

 Zeit vom Meere bedeckt gewesen ist." 



Dat zoodanige aardwerken inderdaad voor de gezondheid der 

 arbeiders zeer nadeelige gevolgen kunnen hebben, vinden wij 

 door tal van voorbeelden bevestigd ; het zij genoeg hiervoor uit 

 den jongsten tijd een paar feiten te vermelden. In 1869 wer- 

 den van de arbeiders aan de kanaalwerken op Walcheren, tus- 

 schen Oost- en Westsouburg en Middelburg, velen door koorts 

 aangetast. Zij werden er te meer door getroffen, naarmate de 

 werkzaamheden, bij vakken aangelegd, meer in de diepte plaats 

 grepen. Op eene gemiddelde getalsterkte van 1133 man kwa- 

 men 905 zieken voor, en daaronder niet minder dan 371 

 koortslijders. Bij het graven van het Noord-hollandsche Ka- 

 naal had thyssen reeds dezelfde ervaring opgedaan. Met anders 

 was het bij de werken aan den Jahdeboezem. '/Erst im Som- 

 mer 1875/' zoo meldt Prof. hirsch „wurden die Erdumwüh- 

 ,/lungen in grösserem Maasstabe wieder aufgenommen (es wurde 

 ,/ein nener Deich geschüttet) und sofort zeigten sich wieder 

 z/Erkrankungen an Malaria, und zwar namentlich auch in Hau- 

 z/sern von acclimatisirten Eamilien, welche in der Nahe der 

 „Bodenflache liegen von der das Material zur Aufschüttung 

 //genommen wurde," — Het feit van die geheel plaatselijke 

 werking verdient zeer de aandacht, en wij willen daarom nog 

 een voorbeeld daarvan aanvoeren uit de epidemie aan den Jah- 

 deboezem ontleend. „Und sicher ist es/' zoo lezen wij bij 

 wenzel, pag. 12, //dass in denjenigen Jahren, wo die Haupt- 

 //masse der Arbeiter auf jenem jüngsten Alluvialboden beschiif- 

 //tigt war, der Krankheitsstand eine ahnliche erschreckende 

 //Ilöhe wie 1858 beibehielt, und dass dagegen in demselben 

 „Maasse, als von 1862 — 1864 ab diese Werke der Yollendwn; 

 //sich niiherten und andere mehr binnenlands gelegene Bautei 

 //in Angriil' genommen wurden, die Höhen der Fieberculini na- 

 tionen iibnahmen.'" 



Nog een voorbeeld aan ons land ontleend mag hier eene 

 plaiits vinden. In dr veenstreek, waarin de gemeenten Nieuw- 



