( 334 ) 



of als v het uitwendig volume voorstelt, en h i het volume der 

 daarin bevatte molekulen, zooals ik vroeger daarvoor had opgegeven 



U i 



Clausius vindt voor die verhouding 



§ 8. Misschien is het niet van nut ontbloot na te gaan, 

 op welke wijze clausius tot zijn uitkomst komt, en te zien 

 wat aanleiding geeft tot het vinden van den factor 8. Clausius 

 denkt zich één bewegend molekuul, en de anderen in rust. 

 Dat bewegende molekuul herleidt hij tot een punt, terwijl hij 

 de anderen tweemaal zoo grooten straal geeft. Dan beweegt 

 zich een punt in een ruimte, die met 8 maal het volume der 

 molekulen verminderd is. En werkelijk, als het geval zich zoo 

 voordeed, dat een molekuul zich beweegt te midden van vast- 

 staande, na den stoot ook nog stilstaande molekulen, dan was 

 de uitkomst van clausius gewettigd. Maar op twee verschil- 

 lende wijzen kan men inzien, dat voor het geval, zooals het 

 zich in de werkelijkheid voordoet, slechts de helft van 8 zal 

 moeten genomen worden. Vooreerst, als wij bedenken, dat bij 

 een stoot, als beide molekulen bewegen, wat natuurlijk het 

 gewone geval is, de verkorting van den weg, zooals clausius 

 die beschouwt, niet geheel op rekening van een der beide mo- 

 lekulen mag geschoven worden ; dat dus wat clausius aan een 

 molekuul toeschrijft voor 2 samen geldt. En ten tweede — 

 zelfs al rekenden wij alle molekulen voor een oogenblik stil te 

 staan op een enkel na, dat wij lieten bewegen, dan nog zullen 

 wij de helft van 8 vinden, als wij nl. de molekulen niet bo- 

 vendien nog als vaststaande beschouwen; en nu moge het al 

 geoorloofd zijn de molekulen voor een oogenblik stil te laten 

 staan, wij mogen dan toch niet zonder krachten aan te bren- 

 gen, die de zaak geheel van aard zouden doen veranderen, ze 

 ook als vast denken, waarbij zij op een andere wijze de wetten 

 van terugkaatsing zouden volgen, dan als wij na ze de bewe- 

 ging ontnomen te hebben ten minste de bewegelijkheid nog 



