( 312 ) 



zichtbaar, hoewel tusschen de aflezingen vóór en na de zon- 

 waarnemingen een half uur ligt, terwijl de zon waarnemingen 

 met tusschenruimten van ongeveer ééne minuut gedaan zijn. De 

 vraag rijst dus, als de waarnemingen voortgezet waren, wat zou 

 dan wel het finale resultaat geworden zijn? Dat aanhoudend 

 toenemen van de waarde van het noordpunt doet het vermoeden 

 ontstaan, dat bij de meting of berekening eene doorloopende 

 fout gemaakt is, of althans dat er eene doorloopende storende 

 oorzaak in het spel geweest is. 



Merkwaardigerwijze geeft juist Soerabaja aanleiding tot eene 

 andere opmerking. Dr. van rijckevorsel heeft deze plaats tweemaal 

 bezocht ; beide keeren heeft hij er de declinatie bepaald. Hij vond 



de eerste keer 7 Sept. 1874 te 7 u 38 m 1046'58" 

 de tweede // 17 Maart 1876 te 8 7 1 59 19 



Verschil . . . 12'21" 



Daarop slaat eene aanmerking in de 8 e kolom : The discre- 

 pancy between Soerabaja I and II is probably owing to the 

 longitude and latitude for both being a little uncertain. 



Wij moeten ons twee aanmerkingen hierop veroorloven : 



]°. Is de lengte en breedte, niet alleen van het tijdbalgebouw 

 te Soerabaja. maar — aangezien er nauwkeurig opgemetene platte 

 gronden dier stad bestaan — ook van elk ander punt aldaar 

 met eene zeer hooge nauwkeurigheid te kennen. 



2°. Zou eene fout van 12'21" in het azimuth der zon, bij 

 waarneming van dit hemellichaam des morgens te half acht of 

 acht uren, met zulk eene kolossale fout in lengte of breedte 

 moeten overeenstemmen, dat daar toch in waarheid niet aan ge- 

 dacht kan worden. Het verschil schijnt ons dus toe, aan andere 

 oorzaken te moeten toegeschreven worden. 



Gaarne zagen wij ook in dit voorbeeld vermeld, hoe de cor- 

 rectie der tijdmeters verkregen was; wij kunnen alleen gissen 

 dat te Soerabaja de tijd wel aan het tijdbalgebouw ontleend 

 zal zijn. 



Dergelijke storende invloeden, als hier te Soerabaja werkzaam 

 geweest zijn, blijken ook nu en dan op andere plaatsen invloed 

 op de waarnemingen van Dr. van rijckevorsel gehad te hebben ; 



