( 1" ) 



dubbelzinnig openbaart naarmate de waarnemers meer ge- 

 oefend zijn, is dikwijls veel grooter dan de toevallige en 

 steeds veranderlijke fouten der waarnemingen. Bessel heeft 

 dit, voor de sterrekunde zoo hoogst gewigtig, feit, nu ruim 

 veertig jaren geleden, aan het licht gebragt, en hij werd tot 

 die ontdekking geleid door de bekende gebeurtenis met den 

 sterrekundige kinnebrook, die, op het einde der verledene 

 eeuw, uit zijne betrekking aan de sterrewacht te Greenwich 

 werd ontslagen, omdat de doorgangen van sterren door hem 

 acht tiende deelen eener secunde later dan door den bestuur- 

 der maskelyne werden waargenomen. Een opzettelijk onder- 

 zoek leerde bessel, dat een soortgelijk verschil, in meerdere 

 of mindere mate, bij alle waarnemers bestaat. Door hem 

 zelven werden de doorgangen zelfs eene volle secunde vroe- 

 ger dan door andere geoefende sterrekundigen waargenomen 

 en, wat het meest merkwaardig is, bessel verschilde eene 

 halve secunde met zich zelven, naar gelang het uurwerk, dat 

 hij gebruikte, tikken van eene geheele of van eene halve 

 secunde maakte. Bessel toonde aan, dat een soortgelijk 

 standvastig persoonlijk verschil, ook bij het waarnemen van 

 plotselijke verschijnselen, in het algemeen, bestaat en dat 

 het voor dezelfde waarnemers, bij verschijnselen van ver- 

 schillenden aard, aanmerkelijk verschillend wezen kan. Hij 

 verkondigde reeds dadelijk, dat vele sterrekundige bepa- 

 lingen geenszins de naauwkeurigheid konden bezitten, die 

 men haar steeds had toegekend, en voorspelde dat de door 

 hem ontdekte persoonlijke fout der waarnemers den sterre- 

 kundige tot lastige en bezwarende maatregelen zoude dwin- 

 gen *). 



Niet steeds is het verschil tusschen de persoonlijke fou- 

 ten van twee waarnemers zoo groot als het zich tusschen 



*) Astronomische JBeobachtungen avf der Kön. Universitats-Sternwarlt 

 in Köniijsbery, van f. w. uessel. Abth. VIII, IX u. XVIII. 



