( 179 ) 



waarnemers. Indien, zoo als bij Lengtebepalingen, waarne- 

 mingen, door verschillende sterrekundigen aan verschillende 

 plaatsen volbragt, met elkander verbonden moeten worden, 

 kan men de noodige naauwkeurigheid niet bereiken, tenzij 

 de waarnemers bij elkander komen, om het verschil hun- 

 ner persoonlijke fouten te bepalen, of de reeds volbragte 

 bepaling geheel vernieuwen, nadat zij hunne standplaatsen 

 hebben verwisseld. Na het ontdekken der persoonlijke fou- 

 ten heeft men, waar het mogelijk was, tot den laatstge- 

 noemden maatregel zijne toevlugt genomen, maar de moge- 

 lijkheid daartoe bestaat geenszins altijd. 



Men zoude kunnen vermoeden, dat de persoonlijke fout 

 eens waarnemers wordt ontweken, indien deze, bij de bepa- 

 ling van het juiste tijdstip waarop zich een verschijnsel 

 openbaart, de gelijktijdige werking van gehoor en gezigt 

 vermijdt, zoo als dit het geval is bij het gebruik van eenen 

 zoogenaamden compteur; of wanneer een waarnemer een 

 hoorbaar teeken geeft als hij een verschijnsel ziet, terwijl 

 door een 1 anderen waarnemer het juiste tijdstip van dat 

 hoorbare teeken, naar het uurwerk, wordt bepaald; of ook 

 wanneer men gebruik kan maken van den zoogenaamden 

 galvanischen registreertoestel, die nu aan onderscheidene 

 sterrewachten is ingevoerd. Steinheil zeide ergens *), dat, 

 naar eene onderzoeking van bessel, die soort van waarne- 

 mingen vrij was van persoonlijke fouten, maar ik heb die 

 bijzonderheid in geen der geschriften van bessel vermeld 

 gevonden. Vier jaren later gaf abago zich, in zijn Mémoire 

 sur les erreurs personnelles f), de eer van het eerst te hebben 

 vermoed en door waarnemingen te hebben bewezen, dat geene 

 persoonlijke fout bestaat, indien men, door een der laatst- 



*) Astr. Nachrichten. Band 29, bl. 100. 



f) Compte Rendu 14 Fevrier 1853, en Mémoires scientifiques de f. 

 ARAGO, pubh'e'es par M. a. J. barral. Paris 1859, vol. II. pag. 



