( 182 ) 



ten in het geheel geen bewustzijn hebben *). Het schijnt 

 dat bessel met die verklaring zijn gevoelen te kennen gaf, 

 dat het volstrekt bedrag van de persoonlijke fout eens 

 waarnemers steeds verborgen zoude blijven, en het is niet 

 gebleken, dat iemand eenige poging heeft aangewend, om 

 dat bezwaar uit den weg te ruimen. 



Het hulpmiddel door mij bedacht, om het volstrekt be- 

 drag van de persoonlijke fout eens waarnemers te bepalen, 

 is niet anders dan een eenvoudig toevoegsel aan het uur- 

 werk, dat ik reeds sedert jaren voor de waarneming van 

 plotselijke verschijnselen heb aangewend en in mijne vroe- 

 ger vermelde verhandeling heb beschreven. Zulk een uur- 

 werk dient nu ook om de zee-offlcieren, aan de Directiën 

 der Marine, in staat te stellen om de tijdseinen, die van 

 de sterrewacht te Leiden uitgaan, met eeue zekerheid van 

 een paar honderdste deelen eener secunde waar te nemen t). 

 De doelmatigheid van dat uurwerk is ook gebleken bij de 

 sterrekundige plaatsbepaling in den Tndischen Archipel, 

 die ik met zoo veel belangstelling en zoo groote zorgen 

 had voorbereid, maar die mij met niets clan verdriet heeft 

 vergolden §). Het is namelijk gebleken dat volstrekt on- 

 geoefende Javanen, met behulp van dat uurwerk, de bus- 

 kruid- en heliotropseinen met eene hoogere naauwkeurig- 

 heid waarnamen, dan die de meest geoefende sterrekundige» 

 door de gewone schatting, bereiken kon. Tk zal het be- 

 ginsel waarop dat hulpmiddel rust nog eens moeten ver- 

 klaren, omdat ik aan zijne toepassing, in lateren tijd, eene 

 kleine wijziging heb toegebragt. 



*) Kon. Beob. y Abth. VIII. p. 8. 



f) Men zie hierover mijne verhandeling over de tijdseinen der Neder- 

 landsche Marine, te Arasterdam bij de Wed. g. hulst van keulen» 

 1860, bladz. 29. 



§) De sterrekundige plaatsbepaling in den Indischen Archipel en de 

 maatregelen, op gezag van zijne Exc dm Minister van Koloniën, tot hare 

 voorbereiding genomen, door f. KAISÈR. Amsterdam, J. c. A. sulfke. 1851. 



