(18 ) 



bewijs, dat zoodanig verband niet in algeineene zin zou zijn 

 aangeboren. Ieder verband toch, dat als gewrocht van oefening 

 in den ruimsten zin ons erfdeel geworden is, blijft vatbaar 

 voor wijziging door individuele oefening, en zal ongetwijfeld 

 aan haren invloed des te minder weerstand bieden, bij hoe 

 grooter speelruimte het zich in de voorgeslachten ontwikkelde, 

 en hoe minder de bestaande aanleg bij de geboorte reeds tot 

 zijn volle recht gekomen is. 



8. Op de voorstelling van afstand hebben de eigenschappen 

 der voorwerpen (licht en schaduw, grootte, perspectivische vorm } 

 enz.) mede invloed. Bij het gevjone zien beantwoorden deze 

 aan den werkelijken afstand en werken dus in gelijken zin als 

 de afstands-innervatie. Kunstmatig kunnen zij echter met deze 

 worden in strijd gebracht, en waar dit geschiedt, kan de in- 

 nervatie de voorstelling niet uitsluitend beheerschen. 



Het hier gezegde komt nergens duidelijker aan den dag, dan 

 bij het beschouwen eener schilderij, die het juiste perspectief 

 en de kleur der voorwerpen, met licht en schaduw, naar eisch 

 weergeeft. Al de punten der schilderij liggen in één vlak, en 

 letten wij op het doek of op de kleur, als zoodanig, dan zien 

 wij ze in een vlak. Maar zoodra wij ons de afgebeelde voor- 

 werpen voorstellen, plaatsen zij zich als op verschillende afstan- 

 den \oor onze oogen, niettegenstaande zij bij onveranderde con- 

 vergentie worden gezien. Zelfs op den voorgrond treedt de 

 illusie in, ten aanzien van voorwerpen, die, lichamelijk aan- 

 wezig, genoegzaam verschil van convergentie zouden vorderen, 

 om aan de impulsie van den wil een werkzaam aandeel te ver- 

 zekeren. Intusschen is bij het zien met één oog de illusie 

 volkomener. En waaraan is dit toe te schrijven? Bij het zien 

 met twee oogen, zoo redeneert men, zouden de perspectivische 

 beelden van rechter en linker oog moeten verschillen, en de 

 schilderij geeft voor beide dezelfde : de illusie moet daaronder 

 lijden. Maar zal zij dan volkomener zijn bij het zien met één 

 oog, dat toch zeker geen twee verschillende projecties waar- 

 neemt? Ik zie daarvoor geen reden, hoegenaamd, want — het 

 zien met één oog kent zich zelf niet en doet gelijke eischen 

 als het binoculaire. Ik geloof dan ook, dat de reden een andere 

 is, en wel deze : dat men, is het eene oog gesloten, de conver- 



