f 26 } 



empirischen weg ontstaande voorstellingen. Ik kan mij hier- 

 mede niet vereenigen. Zooals die theorie in het algemeen, 

 schijnt mij ook de toepassing, waarvan hier sprake is, niet 

 van eenzijdigheid vrij te pleiten. Is die beschouwing juist, 

 dan zou, evenals de projectie van het gezichtsveld als ge- 

 heel, die zijner afzonderlijke punten, middellijk althans, op 

 impulsie tot spierwerking berusten. Wat wij constateeren, is, dat 

 er een innig verband bestaat tusschen de richting, waarin wij 

 indirect een voorwerp zien, en de impulsie, die er noodig is, 

 om den blik direct er op te richten. Dat verband is zeer 

 volkomen; want bij de beweging, die aan die impulsie beant- 

 woordt, schijnen de voorwerpen stil te staan, en wordt dus 

 de verschuiving der beelden over het netvlies door de be- 

 wuste impulsie nauwkeurig gecompenseerd. De grond ook van 

 dit innig verband zien wij gereedelijk in ; want iedere beweging 

 van den blik naar een indirect gezien punt is als een oefening 

 op te vatten, die de harmonie volmaakt. En wat aldus door 

 oefening in het individu is onstaan, plant zich voort op 

 het nageslacht, en treedt bij bestendige vernieuwing als vaste 

 typus op. Bij het erfelijke nu onderscheiden wij tusschen 

 hetgeen reëel en virtueel wordt aangeboren. Het eerste is bij 

 de geboorte te constateeren. Het laatste ontwikkelt zich eerst 

 na de geboorte, en wel met voortdurende wijziging, onder den 

 invloed der medewerkende individuëele oefening, zoodat in het 

 product de ervaring van voorgeslacht en individu tot een ge- 

 heel samensmelt. In deze weinige woorden ligt de kern mijner 

 zienswijze, waaraan ik sedert 1848, toen ik mijne inaugureele 

 rede uitsprak, ben getrouw gebleven. *) Tot eene breedere 

 ontvouwing en staving is het hier niet de plaats, maar vind ik 

 elders wellicht aanleiding. Op gelijke wijze hebben zich opzooMERf) 

 en du boiS'Reymond §) geuit, met merkwaardige overeenkomst 

 in den vorm der uitdrukking. Ik zal nu niet beslissen, wat bij 



*) Verg. Naschrift op de onderzoekingen van adamük, in Archief voor natuur 

 en geneeskunde. 1870. D. V. bl. 247. 



f) De wetenschap, haar vrucht, haar gang en haar regt, Amsterdam 1867. 

 bl. 31 e. v. 



§) Leibnizische Gedanhen in der neueren Naturwissenschaft Berlin 1870. 

 p. 847. e. v. 



