( 27 ) 



de geboorte reeds meer reëel geworden is, óf de projectie-rich- 

 ting der onderscheiden netvliespunten, in betrekking tot de 

 fovea centralis, of de schatting der wilsimpulsie, noch, waar 

 zich bij de verdere ontwikkeling deze meer naar gene, gene meer 

 naar deze heeft te richten : ik wel slechts opmerken, dat beide, 

 reeds bij de geboorte, in de verschijnselen zich onmiskenbaar 

 openbaren. Weinige minuten na de geboorte, bij een eerste 

 experiment, zag ik een kind een voorgehouden woorwerp zeer 

 bepaald binoculair fixeeren, en niet slechts bij zijdelingsche bewe- 

 gingen volgen, maar de convergentie vermeerderen, bij het naderen, 

 verminderen bij het verwijderen van het voorwerp. Zonder twijfel 

 indiceerden de ontstaande dubbelbeelden het vereischte convergee- 

 ren en divergeeren. En bestond dit verband onmiskenbaar, dan 

 laat zich niet loochenen, dat én de projectie én de impulsie, zij 

 het dan in half bewusten toestand, werkzaam waren. Eenige 

 voorstelling, hoe duister ook, moest nu hieraan verbonden zijn. 

 Of zou die de tweede maal, de tiende maal, de w-de maal ont- 

 staan? Het willekeurige eener dergelijke onderstelling springt 

 in het oog. Wij besluiten: de aanvang was daar, zonder 

 voorafgaande ervaring, en dat is voor hetgeen wij hier wil- 

 den betoogen voldoende. Om mijne onderscheiding van reëel 

 en virtueel aangeboren wel te verstaan, riloet men in het oog 

 houden, dat het moment der geboorte, het moment dus, waarop 

 de individuëele ervaring begint in te grijpen, in zekeren zin 

 toevallig is. Bleef de geboorte langer uit, het reëele zou voortgaan 

 zich uit het virtuëele te ontwikkelen. Zijn ontwikkeling is zeker 

 minder gevorderd bij een kind, dat te vroeg dan bij een kind, dat 

 tijdig geboren wordt. En bij den mensch. bepaaldelijk ten aan- 

 zien der werkzaamheden van den geest, staat zij op het oogen- 

 blik der geboorte bij die der dieren betrekkelijk ten achter. 

 In verband met de lange kindschheid, verkrijgt daardoor bij den 

 mensch de individuëele ervaring het overwicht. Maar wanneer 

 bij de geboorte ook alle onmiddellijke voorstelling uit indruk- 

 ken nog ontbrak, men zou geen recht hebben, het virtueel 

 aangeborene, het erfelijke in dezen te ontkennen. Aan eene na- 

 tivistische theorie, in dezen zin opgevat, zal helmholtz zeker niet 

 ten laste leggen, dat zij het onderzoek naar het ontstaan onzer 

 voorstellingen uit de gezichtsverschijnselen zou buitensluiten. 



