( 28 ) 



Het is klaar, dat zij alles wat de voorstander eener exclusief 

 empiristische theorie aan het licht brengt, gretig opneemt. Maar 

 zij draagt de factoren, door dezen aangewezen, ook op het ver- 

 ledene over. Wat gene tot het individu beperkt, strekt zij uit 

 over het geheele phylon. Wanneer helmholtz //die Wahr- 

 // scheilichkeit" erkent, //dass das Wachsthum der Muskeln und 

 // vielleicht selbst die //Leitungsfahigkeit der Nervenbahnen sich 

 //den Forderungen, die an sie gemacht werden, in Laufe jedes 

 // individuellen Lebens und vielleicht selbst durch Vererbung 

 '/ im Laufe des Lebens der Gattung so anpasst, dass die ge- 

 //forderten zwechmassigsten Bewegungen auch die leichtesten 

 // werden/' dan bestaat er geen principieel verschil en licht er 

 geen onoverkomelijke kloof tusschen zijne beschouwingswijze en 

 de mijne. Dat onze voorstelling van ruimte geworden is in ver- 

 band met de voorwaarden, waaronder wij leven, en onder andere 

 voorwaarden eene andere had kunnen zijn, is door riemann en 

 helmholtz in het licht gesteld. Dat die voorstelling het resul- 

 taat is van ervaring, zich in verband met de ervaring heeft ontwik- 

 keld, — welk voorstander der afstammingsleer zal het betwijfelen? 

 Maar daarin kan toch niet opgesloten liggen, dat ieder individu 

 ze geheel nieuw zou moeten opbouwen, als ware hij zonder 

 voorouders in het aanzijn getreden. Om op het bijzondere 

 terug te komen, voor mij is het een ervaringsfeit, dat onmid- 

 dellijk na de geboorte de projectie in de ruimte en de wils- 

 impulsie tot beweging der oogen reeds in verband met elkander 

 werkzaam zijn. Het ligt niet op mijn weg^ de verdere ontwik- 

 keling van dat verband nu schrede voor schrede te volgen, om 

 te zien, hoever langs dien weg ook rekenschap kan gegeven 

 worden van de verschillen tusschen het schijnbare en het ge- 

 ometrische gezichtsveld. Het onderzoek zou ons ook niet bevre- 

 digen. Maar ik wil er toch op wijzen, dat, zooals helmholtz 

 bewees, de wetten, die de oogbewegingen beheerschen, hierin 

 kennelijk een rol spelen. In die wetten schijnt de grond te 

 liggen, waarom in den primairen stand alle directie-lijnen zich 

 als rechte lijnen vertoonen. Dat bij de beweging zelve de directie- 

 lijn, ontstaande door draaiing om een vaste as, zich in de voor 

 stelling als een rechte lijn vertoonen zal, schijnt a priori nood- 

 zakelijk. Wel is waar, zijn wij niet in staat, het oog om een 



