( 319 ) 



Wanneer men zich beweegt voorbij een schilderij, ver- 

 toonen sommige der daarop afgebeelde voorwerpen een 

 schijnbeweging. Zoo volgt ons de blik van een portret, 

 draait zich het hoofd of beweegt zich een uitgestoken arm, 

 en in den regel ziet men voor- en achtergrond in tegenge- 

 stelde richting over elkander schuiven. Is het verschijnsel 

 algemeen bekend, over de optische verklaring vindt men 

 weinig of niets. Kunstenaars en kunstkenners, die Spreker er 

 over raadpleegde, waren niet tot een helder inzicht gekomen, 

 en physici en physiologen hadden er niet over nagedacht. 

 Volgens Spr. ligt de grond eenvoudig in het uitblijven der 

 parallactische beweging, die de illusie der derde dimensie (de 

 diepte-dimensie) deed verwachten. 



Hij stelt zich na voor te spreken over de generatoren 

 der derde dimensie in het algemeen, en in het bijzonder te 

 onderzoeken, in hoever zij den schilder ten dienste staan : 

 in verband daarmede zal van de schijnbeweging worden re- 

 kenschap gegeven. 



a. De generatoren der derde dimensie, bij het zien van voor- 

 werpen in de ruimte, brengt Spr. terug tot twee kate- 

 gorieën, die der indrukken, als zoodanig, en die der bewe- 

 gingen, waaronder de indrukken zich wijzigen. Daarbij 

 voegt zich de binoculaire stereoskopie. 



Tot de eerste kategorie behooren het perspectivische beeld, 

 licht en schaduw, in verband met kleur, en het zoogenoemde 

 luchtperspectief. 



Met het perspectivische beeld kan de derde dimensie reeds 

 gegeven zijn : in de helling der horizontalen van bekende 

 voorwerpen, de hoeken, waaronder rechte hoeken zich ver- 

 toonen, absolute en relatieve grootten en partieële bedekking 

 der voorwerpen. Hierbij wijst Spr. op de werking van den 

 Hollandschen kijker, die niet slechts, als binocle, het stere- 

 oskopisch effect beperkt, maar ook reeds als monocle, in- 

 grijpende op het verband tusschen de dimensies van hoogte 

 en breedte en de hoeken, waaronder de rechte hoeken van 

 bekende voorwerpen zich vertoonen, bij onveranderden vorm 

 van het netvliesbeeld de derde dimensie wijzigt. 



Tot de tweede kategorie brengt Spr. de convergentie der 



