— 207 — 



(Xibongscriboc), gemiddeld ruim tweemalen meer stokken telt 

 dan op Java, en in eenen tuin waarin het riet de helft ruim 

 jonger is (Telokkompaaij) , nog ruim l 1 /^ malen meer. 



Deze uitkomst vanden bijna volwassen tuin te Nibongseriboe 

 houdt het midden tusschen hetgeen de kominissaris De Lingb, 

 den 1G ,UJU Junij 1837 omtrent den aanplant te Panharapan 

 rapporteerde n dat men kon rekenen dat elke suikerrictstoel 

 //gemiddeld 7 stokken telde 11 en hetgeen de adsistent resident 

 bijna 4 jaren later mededeelt. Deze laatste was van oordeel 

 dat men 5 rietstokken per stoel moest aannemen, wanneer 

 10.500 stoelen op een javaschen bouw geplant waren: dan 

 zoude de bouw 2100 bossen riet afwerpen (1). 



In alle opzigten komt hetgeen ik omtrent deze tuinen mede 

 te deelen heb, als aard en ligging van het terrein, de bewer- 

 king, de in kultuurbrenging der verschillende gewassen enz., 

 overeen met de over Nibonseriboe gemaakte opmerkingen. 



Met geringe afwijking van het te behandelen onderwerp, 

 geloof ik, dat het hier de plaats is om te vermelden, hetgeen 

 ik van de op vrij groote schaal opgerigte fabriek Panharapan, 

 tijdens mijn bezoek aldaar, aangeteekend heb, en dat in ver- 

 band te brengen met eenio*e in het archief der Al^emeene 



DO O 



Sekretarie berustende bescheiden. 



In het rapport van den kommissaris ter Westkust van Bor- 

 neo Donker, vanden 21» Oktober 18-il, wordt, op een voorstel 

 tot verstrekking van een renteloos voorschot aan den eigenaar 

 der fabriek Panharapan, aan het gouvernement geadviseerd, 

 welk voorsehot moest dienen om eene waterleiding, tot het 

 in beweging brengen van een groot waterrad, in die fabriek 

 op te rigten, daar te stellen. Dit voorstel ging vergezeld van 

 eene schets van het terrein. 



(1) Aan den linkeroever tier kleine Saml as-rivier aan den weg, die naar Sebami 

 loopt, is een klein tuintje met suikerriet, dat niet tot suiker verwerkt, maar 

 om uit de hand te eten verkocht wordt, vrij onregelmatig Deze aan- 



plant was, naar men meende, slechts 4- \\ 5 maanden oud: ik telde op 50 stoelen 

 33f> grootere en kleinere stokkeu, de jonge spruiten niet medegerekend; dat is 

 0.7 stokken per stoel. 



