— 212 — 



Onregelmatig planten de Maleijers nabij hunne huizen, tus- 

 schen klapper-, pinang-, pisang-, en andere vruchtboom en, tege- 

 lijk met kladdi, ketimon, kribangs en andere gewassen, het 

 suikerriet, waarvoor niet de minste zorg gedragen wordt, daar 

 het terrein noch schoon gemaakt, noch de stekken ooit aange- 

 hoogd worden. De groenten, die trapsgewijze rijp zijn gewor- 

 den, worden van het veld opvolgend geoogst, en het overblij- 

 vende in alle opzigten aan de natuur overgelaten. Zoo waste 

 het suikerriet op verschillende plaatsen aan de Serabi-rivier, 

 welke eene der minst bewoonde rivieren is , op het grondgebied 

 van den sulthan van Sambas. 



Op andere plaatsen wordt suikerriet alleen doch even onre- 

 gelmatig, met even weinig zorg, soms tusschen vruchtboomen 

 in, soms niet, aangekweekt. 



Is dit riet, volgens hun oordeel, geschikt voor de suikerbe- 

 reiding, waarbij natuurlijk weinig op den ouderdom, dien zij 

 zelve niet kennen, gelet wordt, dan wórdt het naar den mo- 

 len gebragt. 



Deze bestaat uit een horizontaal liggend zwaar stuk ijzer- 

 hout, dat door daar om heen gekuipte balken nog veel zwaar- 

 der gemaakt wordt, en aan de uiteinden, als met twee assen, 

 op twee uitgeholde ijzerhouten onderlagen rust. Met eene 

 loodregt in den balk gestoken handspaak wordt deze met 

 de eene hand heen en weder gedraaid, en dan met de andere 

 tusschen de assen en de onderlagen het uit te persen riet ge- 

 bragt, als wanneer het sap langs een pisangblad in eene 

 daaronder geplaatste kom kan afloopen. De in het oogvallende 

 nadeelen dezer perswijze zijn: zeer on volkomene uitpersing en 

 langdurige arbeid, terwijl ook geen hard riet, maar alleen het 

 dunne teboe monjait hier aangewend kan worden. 



Het bekomen sap verkoken zij in opene ijzeren pannen; 

 niet zelden wordt de nog stroopige suiker, zonder dat er iets 

 door kristallisatie uit verwijderd is, als zoodanig aan de markt 

 gebragt. 



De Dajah's bereiden de suiker op eene eenigzins andere 

 wijze. Het sap wordt uit het riet verkregen door middel van 



