361 



bare aarde voor dezen boom niet voldoende is, zoo als ook 

 met den kakaoboom het geval schijnt te zijn. 



Voor suiker en tabak zijn deze gronden even als voor 

 alle minder diepgaande eenjarige gewassen zeergeschikt. 

 Wij zagen er suikerriet op, dat bijzonder weelderig stond 

 en er zoude hier eene schoone gelegenheid zijn, tot het 

 oprigten van eene suikerfabrijk, waartoe gronden genoeg 

 voorhanden zijn, terwijl de rivier Girieng bij Toelap, ge- 

 noegzaam water en het noodige verval bezit, om een' sui- 

 kermolen in beweging te brengen. Hoewel er niet veel 

 menschen wonen, zoo is dit in de Minahassa geen be- 

 zwaar, wijl de bevolking zeer ligt van woonplaats veran- 

 dert en met het grootste gemak nieuwe negorijen sticht, 

 ter plaatse waar zulks noodig geacht wordt. 



Van Kema reisden wij over Matoengkas naar Lie-Koe- 

 pang en van daar terug naar Menado, waarmede onze 

 reis in de Minahassa was afgeloopen; wij hadden geen 

 klagen over ons verblijf in deze streken, daar wij veel 

 nieuws gezien en verzameld hadden; wij hebben daarbij 

 ruim 550 palen te paard afgelegd, welke gezonde beweging 

 ons dan ook regt goed bekomen is, zoodat wij bij onze 

 terugreize naar Java veel gezonder waren, dan toen wij 

 van daar vertrokken, om onze reis te aanvaarden. 



Daar wij te Menado nog eenige dagen op de komst der 

 stoomboot moesten wachten, hadden wij nog gelegenheid 

 om ook de partikuliere aanplantingen van kakao te gaan 

 bezigtigen, die over het algemeen beter onderhouden wor- 

 den dan die der inlanders in de binnenlanden, en dien 

 ten gevolge ook meer winstgevend zijn. Men heeft ech- 

 ter nog al moeite om geregeld werkvolk te bekomen , eene 

 zeer natuurlijke zaak in een land , waar geen gebrek aan 

 gronden is en waar die gronden de planters ruim beloo- 

 nen. Niemand zal wel tegen een matig loon bij Europe- 

 anen gaan werken, als men te huis zijn eigen baas kan 

 zijn, en evenveel, zoo niet meer kan verdienen. 



Er is reeds veel geschreven over deze kuituur, voorna- 



