177 



De laatste vergelijking met de standaardpendule op 

 het tijdbalgebouw heeft dus des morgens vroeg van den 

 17den November plaats gehad. 



Vier van de zes tijdmeters hebben te Soerabaja aan- 

 merkelijk sneller geloopen dan te Batavia of op cle stoom- 

 bootreis. ] ) 



Bij Hohwü 455, die voor mijn vertrek van Batavia zeer 

 regelmatig geloopen had , bedroeg het verschil zelfs om- 

 trent 3 seconden daags. Oppervlakkig zou men geneigd 

 zijn dit verschil aan de meerdere warmte toe te schrijven , 

 waaraan de tijdnieters in het tijdbalgebouw zijn bloot- 

 gesteld geweest, waar de temperatuur des morgens te 7 uur 

 reeds gemiddeld 29°,6 C was, (later op den dag werd de 

 temperatuur niet opgeteekend) , maar toen in de maand 

 Februari dezelfde tijdmeters in hetzelfde lokaal weder 

 eenige dagen verbleven , is geen bijzonder verschil merk- 

 baar geweest. 



Den 20sten November kwam ik te Makasar aan. De 

 aldaar verrichte tijdsbepaling op den avond van dien dag, 

 is de eerste, die voor mijne bepalingen eigenlijk van be- 

 lang was, daar de lengte van Makasar en Kema uit mijne 

 vorige reis met genoegzame zekerheid bepaald waren , om 

 hier als punt van uitgang te" kunnen dienen. 



Den 21sten, des avonds 10 ure, stoomden wij van Maka- 

 sar weg. Hoewel het weder na zes uur ophelderde , was 

 ik tot mijn leedwezen verhinderd nog eene waarneming 

 te nemen, aangezien de passagiers verzocht waren te zes 

 ure aan boord te zijn. 



') Deze laatste gang, die op de reis, kon gemakkelijk zeer nauw- 

 keurig afgeleid worden, daar het lengteverschil tusschen den toren der ci- 

 tadel Prins Hendrik en den tijdklep te Batavia in 1859 door mij met 

 den electromagnetischen telegraaf bepaald was, en de heer M. L. J. van 

 Asperen, tijdens hij waarnemend equipagemeester aan het marine-etablis- 

 sement te Soerabaja was, de betrekkelijke ligging van het tijdbalgebouw 

 en gemelden toren bepaald heeft. Het resultaat is, dat het tijdbalgebouw 

 te Soerabaja 23«i 42s,2 oostelijk van dat te Batavia ligt. 



