355 



te leerstelsels , zich niet bepaalt tot de beoefening van Je 

 kunst, om zieken zeker, spoedig en op eene aangename 

 wijze te genezen. 



Na het verschijnen van Bontius schriften heeft de bui- 

 tengewoon Raad van Indië Rijkloff van Goens, in zijne 

 korte beschrijving van het eiland Java, aan de Bewindheb- 

 beren ingediend den 25sten Maart 1656, gezegd, »ende is 

 »ook op 't gansche land geen moerassiger gront geweest, 

 »als daer Batavia wei eer placht te leggen, dat door con- 

 «tinueelen arbeijt (God lof'f) zóó verre verwonnen is, dat 

 «present die plaats niet ongesonder can gehouden worden, 

 »als een der beste provintiën enz. (Tijdschrift van het 

 Koninklijk instituut voornd. D. IV. p. 555. 1856.) 



»Wat de lucht betreft van deze landdouwe, die is 

 «mijns oordeels, zóó matig getemperd, frisch en gezond," 

 zeide Nieuhoff, (in zijne Land- en zeereizen enz. Am- 

 sterdam 1682 p. 197) «als elders in gansch Indië.' 1 



Na dien tijd bekwam Batavia alweder eene berucht- 

 heid door hare ongezondheid, die allengkens toenam, naar- 

 mate wetenschap en ervaring, ten gevolge van onjuiste 6nan- 

 tieele berekeningen , op den achtergrond werden gesteld. 



Ten tijde van onzen Archiater Bontius en kort na zijnen 

 onverwachten dood, wist het bestuur door aanhoudenden 

 arbeid Batavia gezond te maken, doch een eeuw later was 

 door aanhoudenden arbeid, zonder de toepassing der weten- 

 schap en ervaring van Doctor Bontius en zijne navolgers 

 op natuur- en geneeskundig gebied, Batavia ongezond ge- 

 maakt , niet alleen voor de Europeanen , over wier doen en 

 laten in de naieve taal der 17de en 18de eeuw vellen vol 

 geschreven en gedrukt zijn, maar ook voor alle oostersche 

 natiën, die aan deze hemelstreek gewend zijn en eenvou- 

 dig leven. De nadeelen , voortvloeiende uit de werking 

 der natuur, der vuurspuwende bergen nabij Batavia en 

 uit de aardschuddingen, veranderende den loop der rivier ; 

 de nadeelen voortvloeiende uit onkunde, uit traagheid en 

 uit onverschilligheid van hen , die voor de openbare ge- 



