309 



plantenrijk, het levende, het komende en gaande, vinden 

 wij wat de geest zoekt, eene afspiegeling van ons zelven en 

 daarom dragen wij ons gevoel daarop over en bezielen 

 het met wezens, die wij met menschelijke eigenschappen 

 bekleeden. 



Naarmate de geest zich verheft en als het ware eene 

 grootere uitgestrektheid overziet, naar die mate ziet hij 

 ook meer en meer iets blijvends in het wisselende. De 

 omringende natuur, het heden, wordt hieraan het eerst 

 dienstbaar gemaakt; dan breidt de geest, wanneer de stee- 

 nen geschiedboeken onzer wereld voor hem zijn openge- 

 slagen, zich meer en meer in den tijd uit, om daarna 

 in de ruimte zijn vlucht te vervolgen, van planetenstelsel 

 tot melkwegstelsel en nevelvlekken. Zoo zweeft de geest 

 door tijd en ruimte naar datgene , wat zijn inwendige zin 

 tracht te omhelzen, tot hij eindelijk een rustpunt vindt 

 in den onveranderlijke, voor wiens troon, die op de eeu- 

 wigheid is gegrondvest, de werelden ebben en vloeien. 



Doch niet in de natuur zelve ligt de oorzaak dezer wer- 

 king, niet in het objective, maar in 's menschen inwendigen 

 zin. Het objective is aan het subjective onderworpen. Be- 

 staan de oogen om te zien en is er buiten het oog geen 

 kleur, het gemoed bestaat om te gevoelen en daar buiten 

 bestaat geen schoonheid in de natuur. »Die Natur gibt 

 nur stumme Buchstaben an; die heiligen Vocale, ohne 

 welche ihre Schrift nicht gelesen , das Wort nicht ausge- 

 sprochen werden kann, das aus ihren Chaos eine Welt 

 hervorruft, sind im Menschen' 1 (Jacobi). Ook Socrates 

 heeft ons reeds lang op die bron gewezen. Aan den oever 

 der Illissus, onder de schaduw des breedens plataans, hooren 

 wij hem aan Glauco zeggen: «Daarheen Glauco, daarheen 

 het oog gewend , naar de wijsbegeerte die in 's menschen 

 ziel ligt." 



Naarmate de natuur rijker is, naar die mate zullen wij ook 

 meer van onze gewaarwordingen op haar overdragen , ons 

 meer door haar voelen aangetrokken. De natuur wekt het 



