16 LIQUATIE (ONGELUKSLACHTIGHEID) 



Wanneer ook deze resultaten x ), evenals bij de vorige tin van 

 hoog zilvergehalte, verrassend van regelmatigheid worden genoemd, 

 dan slaat dit vooral op de omstandigheid dat dit geheele kristalli- 

 satieproces in een willekeurig stuk eener tin afloopt in een tijd die 

 stellig dikwijls niet meer clan een enkele sekonde duurt, en dat 

 deze geleidelijke gehaltewijzigingen op zulke geringe afstanden (die 

 van de buitenzijde tot aan het midden, over de kortste afmeting 

 genomen, bedragen toch slechts 6.0 resp. 3.6 mM.) zoo duidelijk 

 sprekend zijn gebleken. Dit geheele gebrek aan wisselvalligheid 

 is voldoende aanwijzing dat enkel uit het feit dat op elk deel van 

 het gietstuk snelle warmteafgifte plaats heeft naar de dichtst daarbij 

 gelegen ijzermassa's van den gietvorm zonder verdere complicaties 

 op aannemelijke wijze moet zijn te verklaren , hoe het verloop van 

 de vastwording zal zijn waarbij deze liquatieverschijnselen optre- 

 den, wanneer men slechts de opvolgende fasen van het stollings- 

 proces kent. 



Dit zal ik in de volgende beschouwingen trachten te doen. 



Als voorbeeld kies ik een middenstuk van een tin (als boven) 



') Een verificatie op groote schaal van de betrouwbaarheid der waarden, welke ge- 

 vonden werden voor de liquatie in de verschillende gedeelten der beide soorten 

 zilverlegeering, die in 's Rijks Munt worden verwerkt gaven de volgende fabricage- 

 proeven : 



a. Wanneer tinnen van het gehalte van ± 0.945 worden verwerkt op muntplaten voor 

 halve guldens dan worden na walsing de verkregen meta aireepen in de lengte gesneden 

 in 3 even breede reepen waaruit de platen worden geponst. De doorboorde overblijvende 

 reepen, het „schroot", zal niet gelijk van samenstelling zijn met de platen en evenmin 

 zal het gehalte van het schroot der beide buitenste reepen gelijk zijn aan dat der mid- 

 denreep. Dit volgt reeds uit Fig. 2. Met behulp der bekende afmetingen van de munt- 

 platen en de breedte der schrootreepen is uit dezelfde figuur te berekenen hoe groot (bij 

 een gegeven gemiddeld gehalte) het gehalte van platen en dat van „middenschroot" en 

 „buitenschroot" zal zijn. In het gegeven geval zal het gehalte van het voorlaatste worden 

 0.945 18 , dat van het laatste 0.944": verschil 1.2 duizendsten. Bij een proef in het groot 

 werd daarop gevonden, dat bij een zeker gehalte der smelten waaruit de tinnen waren 

 gegoten (2400 KG.), het daarvan verkregen „buitenschroot", omstreeks 700 KG. een 

 gehalte had van 0.944 88 , terwijl het „middenschroot", omstreeks 370 KG. na omsmelting 

 werd bevonden op 0.946 05 . Het verschil 1." duizendsten is opvallend gelijk aan de 

 berekende waarde. 



b. Voor de andere legeering, die der Nederlandsche zilveren pasmunt, werd uit Fig. 3 

 afgeleid, dat wanneer, zooals bij de 25 centstukken het geval is, twee reepen worden 

 gesneden uit de lengte van elke gewalste tin het verschil tusschen het gemiddeld gehalte 

 der tin en het daaruit verkregen schroot zal bedragen 0.5 duizendsten (het eerste is het 

 hoogst). Een opzettelijk onderzoek in 't groot gaf bij tinnen vervaardigd van twee smelten 

 à 100 KG. met een gemiddeld gehalte van 0.636" een hoeveelheid schroot van ± 70 KG. 

 hetwelk bij samensmelten een gehalte aanwees van 0.636 2 dus 0.5 6 duizendste lager. Een 

 herhaling gaf bij overeenkomstige hoeveelheden: speciesmelten , gehalte 0,636 16 en voor 

 het afkomende schroot 0.635" dus 0.4 duiz. lager. Deze beide verschillen wijken dus 

 slechts weinig af van het uit de uitvoerige gehalte-analyse der tin berekende verschil. 



