( 32 ) 



Op bl. 798 staat : „Er blijkt uit de verklaring ten duidelijkste, 

 dat van Laar te ver gaat, wanneer hij beweert, dat men niet van 

 osmotischen druk in een geïsoleerde oplossing kan spreken." 



Ik blijf dit ten volle handhaven. Immers bij de kinetische verklaring- 

 van Kohnstamm komt de osmotische druk in een geïsoleerde oplos- 

 sing alleen clan tot stand, wanneer hij daarin semipermeabele wanden 

 of vlakken aanbrengt. Maar dan is het natuurlijk geen geïsoleerde 

 oplossing meer ! Wat ik beweer, is niet anders dan dit : Zonder 

 semipermeabel membraam geen osmotische druk. En dit zal Kohn- 

 stamm toch zeker wel beamen, getuige de aangehaalde vraag van 

 Pupin, hoe het mogelijk is, dat bv. een CaCl 2 -oplossing van niet 

 minder dan 53 atm. osmotischen druk in een dun bekerglas zou 

 kunnen bewaard worden, zonder dit uiteen te doen springen ! Ik 

 begrijp dus eigenlijk niet goed, wat Kohnstamm op mijne bewering- 

 kan aanmerken. Daarin zit toch immers het hart der kwestie, t. o. 

 waarvan hij het ter anderer plaatse geheel met mij eens (zie bl. 801) 

 blijkt te zijn. 



4. Wat Kohnstamm verder op bl. 801 — 803 opmerkt naar aan- 

 leiding van het begrip ,,thermodynamische potentiaal", en wat hij over 

 „tastbare begrippen" in het midden brengt, kan gevoegelijk onweer- 

 legd blijven. Want dat zijn woordenkwesties, die aan het wezen van 

 de zaak niets af- of toedoen. Ieder die met deu thermodynamischen 

 potentiaal werkt, bedoelt daarmede de b-functie van Gibbs, die immers 

 den toestand in het lichamencomplex volkomen bepaalt, doordat zij 

 bij evenwicht minimum moet wezen. 



Alleen zij het mij vergund er ten slotte nog op te wijzen, dat de 

 heer Kohnstamm mij blijkbaar heeft misverstaan, waar hij het verzoek 

 om voor den osmotischen druk en de kinetische opvatting daarvan 

 „iets anders in de plaats" te geven minder ongeoorloofd vindt dan 

 dit mij toeschijnt (zie bl. 805). 



Ik sprak nl. van osmotischen druk in een geïsoleerde oplossing. 

 En ik schreef er zeer duidelijk bij : er kan niet iets in de plaats 

 gegeven worden voor wat niet bestaat. En ik schreef verder, dat de 

 gewone (foutieve) kinetische opvatting van den osmotischen druk 

 (d. w. z. daar, waar semipermeabele membranen aanwezig zijn) moet 

 worden vervangen door een geheel nieuwe kinetische verklaring, 

 waarbij o. a. het diffusieproces aan het membraan meer op den voor- 

 grond moet worden geplaatst (Ch. Weekbl., 1905, N". 9). 



En waar Kohnstamm nu zelf in deze richting (bl. 788 — 800) een 

 zeer gewaardeerde poging heeft gedaan om den osmotischen druk 

 te verklaren, kan ik tenslotte redenen van tevredenheid hebben, al 



