( 1*2 ) 



Deze vuursteen bewijst dus niets. 



4°. „Ook de diepste en klaarblijkelijk niet uitgespoelde deelen van 

 het blokzand, die onmiddellijk op het Rijnzand rusten, y.ijn in den 

 regel arm aan leem". 



Ik weet niet, hoe Dubois het niet-uitgespoelde karakter vaststelt. 

 Toch mag ik even herinneren aan het verdwenen kalkgelialte en aan 

 de talrijke, soms armdikke bruine aders, die juist het meest onder 

 het keizand in het witte rivierdiluvium voorkomen en volgens den 

 schrijver zelf van de bovenlaag afkomstig zijn (p. 44). 



5". „Blokleem en blokzand komen gezamenlijk voor of alleen liet 

 laatste, zonder dat zulks aan het bodemrelief te bespeuren is." 



Ik zou dit niet willen onderschrijven. Mijn onderzoek heeft nog 

 niet tot eene gevestigde meening geleid, doch op sommige plaatsen 

 kan ik zeer bepaald aan het relief onderscheiden, of wij op blokzand 

 dan wel op leem staan. Ik noem als voorbeeld den reeds genoemden 

 heuvel bij Gasselte, die ongeveer in de lengterichting van den Honds- 

 rug is doorsneden. Op den top hebben wij daar een dikke leemlaag, 

 die naar de randen overgaat in een dunnere, op de diepste plekken 

 geheel uit blokzand bestaande laag. Intusschen zijn meerdere waar- 

 nemingen in deze richting natuurlijk streng noodig, alvorens deze 

 regel in algemeene formuleering is op te stellen. 



Alles samenvattende, ben ik van meening, dat uit de 5 genoemde 

 redenen niet volgt, dat het keizand geen uitspoelingsproduct der leem 

 kan zijn. M. i. heeft de schrijver juist de beide wegen, waarlangs 

 dit vraagstuk misschien opgelost kan worden, niet ingeslagen : 1°. de 

 vergelijkende mechanische analyse van blokleem en blokzand ; 2". de 

 bestudeering van de algemeene petrographische natuur en de opper- 

 vlakteverschijnselen der ingesloten steenen. Daarover worden geene 

 mededcelingen gedaan, terwijl het mij toeschijnt, dat alleen daardoor mis- 

 schien bewezen zou kunnen worden, of dat blokzand als binnenmoraine 

 en niet als uitgespoelde grond inoraine zal moeten worden opgevat. 



Dit alles samengenomen, levert het voldoende bewijs, dat de opper- 

 vlakkige bouw van den Hondsrug niet met Dubois' opvatting overeen- 

 komt, De uit die opvatting afgeleide bewegingsrichting van het landijs 

 heeft daardoor geen reden van bestaan meer. Afgezien van het 

 kwartsietblok, waarover ik weinig heb te zeggen. Eén dergelijke 

 waarneming heeft, naar mijne meening, slechts een zeer geringe 

 waarde; een niet te klein aantal zou natuurlijk van groot belang zijn. 



Wat trouwens de mogelijkheid eener richtings-afwijking van den 

 Scandinavischen ijsstroom door den van Schotland uitgaanden betreft, 

 wil ik nog even het volgende in 't midden brengen : 



