( 364 ) 



de verdeeling van het keienleem en keienzand, en die ook het ont- 

 staan van den raadselachtigen ronden heuvel „Brammershoop" toe- 

 licht, wordt door Jonker niet besproken. 



Mijne meening, dat in het algemeen keienleem en keienzand van 

 den beginne af afzonderlijke bodemsoorten geweest zijn en dat het 

 laatste in het algemeen niet uit het eerste ontstaan is, meen ik reeds 

 voldoende gemotiveerd te hebben. Ik voeg daaraan mi nog toe, dat 

 ik tegenover Jonker's waarnemingen, waarbij het gehalte aan steenen 

 in het keienleem „naar boven toe zeer sterk stijgt", andere kan stellen, en 

 naar ik geloof meer uitgebreide, waar het omgekeerde of geen van beide 

 het geval is. Dit verschil is wel te verklaren door het volkomen juist door 

 Jonker erkende plaatselijk zeer sterk uiteenloopen van dat gehalte. 



Het verdwijnen van kalksteenen is geen bewijs voor uitspoeling 

 van het leem, want het kan geschieden zonder uitspoeling, door oplos- 

 sing alleen. Uit leem zoowel als uit zand kunnen door oplossing 

 oorspronkelijk voorhanden kalksteenkeien verdwijnen, wanneer het 

 grondwater slechts geen verzadigde oplossing van calcium-bicarbonaat 

 is, en zij kunnen bewaard blijven, wanneer dat wel het geval is. 

 Dat het leem van het Mirdummer Klif bijzonder rijk is aan absoluut 

 onaangetaste kalksteenen (de fijnste krassen zijn daarop bewaard), 

 daarentegen elders, in soortgelijke klei, geen enkele kalksteen gevon- 

 den wordt, behoeft, dat geef ik gaarne toe, niet aan oorspronkelijke 

 locale verschillen in de samenstelling der grondmoraine te liggen. Iets 

 anders is het met de vuursteenen en vooral met de klei zelf. Klei 

 van de taaie soort van het blokleem is een zeer resistent gesteente. 

 Ervaring in het veld leert dat van uitspoeling der kleideeltjes uit 

 zulk een massa zeker geen sprake kan zijn. De beweging van het 

 water in de klei is daarvoor oneindig te traag. Had Dr. Jonker veel 

 gelegenheid gehad keienleem en zand buiten ons land, vooral in 

 Engeland, waar te nemen, dan zou hij ongetwijfeld zijn voorstelling- 

 in deze materie gewijzigd hebben. Dat Dr. Jonker somtijds aan de 

 oppervlakte zien kan waar keienleem voorkomt betwijfel ik in geenen 

 deele, daar immers de weerstanden, die zand en taai keienleem tegen 

 erosie bieden zoo zeer verschillend zijn ; maar dat op verreweg de 

 meeste plaatsen in Drente aan den vorm der oppervlakte niet te zien 

 is of men op leem of op zand staat leerde mij bedoeld boorregister, 

 zoowel als talrijke eigen proefboringen. Deelen der grondmoraine, 

 waaruit zoogenaamd de keienleem ,, verdwenen" is en de „tusschen- 

 stadiën tusschon oorspronkelijk keienleem en geheel uitgespoeld 

 keienleem" zijn dus ongetwijfeld van den aanvang af bestaan heb- 

 bende verscheidenheden. 



Wat de onder onze erratica wel wat verwaarloosde vuursteen 



