( 367 ) 



dat wel geen der Britsche geologen aanneemt, dat het Scandinavisch 

 landijs die kusten inderdaad bereikt heeft. Ongetwijfel heeft het 

 landijs van dien tweeden of Grooten ijstijd, welke ons het noordsch 

 diluvium bracht, het reeds vroeger in het Oostzeebekken, en wel 

 vooral in zijn westelijk gedeelte, neergelegde morainen-materiaal 

 grootendeels nitgesehept en verder vervoerd. Onder de aldus 

 weder opgenomen en veel verder gebrachte zwerfsteenen moeten 

 vele, misschien de meeste van geheel andere herkomst geweest zijn 

 dan aan de richting van den nu transporteerenden ijsstroom beant- 

 woordt. Zoo kunnen tal van baltische steenen in de grondmoraine 

 onder en nabij de stad Groningen voorkomen, zonder dat men 

 daaruit mag besluiten tot de bewegingsrichting van den ijsstroom 

 uit de noordelijke en oostelijke deelen der Oostzee naar Groningen. 



De omstandigheid dat in ons noordsch diluvium zoo overvloedig 

 vuursteen voorhanden is en ook het verloop der glaciale strepen in 

 Zuid-Zweden, van welke de bekende kaart van Nathorst eene goede 

 voorstelling geeft, maken een westelijker oorsprong waarschijnlijk. 

 Overigens valt het te betwijfelen of bij uitgebreider onderzoek van 

 onze zwerfsteenen dan tot nu toe heeft plaats gehad — van die 

 welke in de grondmoraine op Texel en Wieringen voorkomen weet 

 men in dat opzicht bijna niets — het baltisch karakter dier steenen 

 in het diluvium van het noorden van ons land kan gehandhaafd 

 blijven. Zeer weinig bewijzen, bij de overal waargenomen groote 

 locale verschillen in samenstelling van de grondmorainen, de zwerf- 

 steenen van zulk een klein plekje als de Groninger Hondsrug. 



Wat nu betreft de afwijking welke de noordsche ijsstroom door 

 opstuwing van uit de Noordzee kan hebben ondergaan, waardoor 

 de richting over het noorden van ons land in eene noordwest- 

 zuidoostelijke kan veranderd zijn, veroorloof ik mij er aan te herin- 

 neren, dat andere feiten daarop bepaald wijzen. Door het samen- 

 komen van den Britschen met den Noorweegsehen stroom lag daar 

 een geweldige ijsmassa, die met het ijs over Nederland en Noord- 

 duitschland en Engeland samenhing, met een zeer hoogen rand naar 

 het zuiden. Tusschen dezen ijsmuur immers en de Duitsche middel- 

 gebergten en die van België, Frankrijk en het zuiden van Engeland 

 — zoo nemen Klockmann, Wahnschaffk, Rutot e. a. aan — werd 

 het smeltwater honderden meters hoog opgestuwd en daarin had de 

 afzetting van liet loss plaats. Voor ons land sluit ik mij bij die 

 opvatting geheel aan. Inderdaad is de structuur van het loss in het 

 zuiden van Liraburg op vele plaatsen van zulk eenen aard, dat zijne 

 oorspronkelijke vorming door bezinking in zeer langzaam stroomend 

 water met veel drijfijs niet te miskennen is. Op tal van punten van 



