( 12 ) 



Hier liggen — en dit vonden wij reeds in VI, p. 683 ; Verslag van 

 8 Dec. 1910 — de verhoudingen dus nog gunstiger. Voor 3' = 0,07 

 moet n bij x = 0,5 minstens = 2 zijn ; bij x =. 0,3 minstens = 5 ; 

 bij x = 0,1 minstens = 11 ; wat bij x = O wederom tot 1 4 zou naderen. 



Onderstelt men nu dat in werkelijkheid ± Aè wel immer <^ '/. 

 zal zijn, en neemt men als gemiddelde waarde bv. 0,1 aan, zoo zou 

 daaruit volgens ?ï = 17, resp. 11 - - laten wij zeggen gemiddeld 14 ; 

 ook in verband met de onderzoekingen van van der Waals een zeer 

 plausibele waarde. 



34. Aan het bovenstaande zou nog veel toegevoegd kunnen 

 worden. In de werkelijkheid zullen de verhoudingen waarschijnlijk 

 niet zoo eenvoudig zijn als wij die ons in het bovenstaande hebben 

 gedacht; speciaal bij den bewegelijken vloeibaren toestand — waarde 

 meervoudige moleculen niet gefixeerd zijn in hunne ligging als bij 

 den vasten toestand — zullen alle mogelijke combinaties denkbaar 

 zijn : dubbelmoleculen, drievoudige, viervoudige, etc. En dit alles in 

 verhoudingen die van de konstanten der stof, en bovendien van tem- 

 peratuur en druk zullen afhangen. In den vasten toestand daarentegen 

 zal allicht één soort veelvoudige moleculen overheerschen. Maar 

 daardoor zouden bovenstaande berekeningen eenvoudig iets gecom- 

 pliceerder worden ; de hoofdzaak zal hetzelfde blijven. Van eenige 

 berekening voor een bepaald geval, bv. n = 10, heb ik dan ook 

 afgezien. Hoofdzaak is en blijft, dat door de aanname van associatie, 

 zoowel in den vloeibaren als in den vasten toestand, het optreden 

 van dezen laatsten toestand bij niet te geringe waarden van A6 als 

 een noodzakelijke konsekwentie daaruit voortvloeit. De beschouwingen 

 en berekeningen der voorafgaande stukken hebben ons dit geleerd. 

 De isothermen buigen zich bij bepaalde hooge drukken nogmaals om, 

 en dit herhaalt zich bij lage drukken ten tweeden male, om eerst 

 daarna voor goed tot p = oo te stijgen. En we hebben, zoowel in 

 het geval Lb negatief, als in dat waar £\b positief is, kritische punten 

 zien optreden. (Zie speciaal V en VI, waarop ik thans niet verder 

 terugkom). 



De geheele theorie van den vasten toestand berust dus op twee 

 onderstellingen : die der associatie en die der volumeverandering (Ai) 

 bij de associatie. De eerste onderstelling wordt thans algemeen aan- 

 genomen, al spreekt van der Waals nog altijd van ,,Schijn"associatie. 

 Toch past hij reeds in zijn l ste stuk daarop de thermodynamische 

 evenwichtsvoorwaarden toe (p. 92 — 94 1. e.), welke eigenlijk slechts 

 voor „echte" associatie gelden. Het is mij dan ook nimmer recht 

 duidelijk geworden waarom hier van Schijnassociatie wordt gesproken 



