( 13 ) 



— of het moest zijn dat Schijnassoeiatie speciaal intreedt onder den 

 aitsluitenden invloed der moleculaire krachten, en dat in de uitdruk- 

 king voor de Energie verandering 



AE = (y, + yRT) + fp + ^AF 



de grootheid q a = is. Maar dat is dan toch slechts een zeer bijzonder 

 geval, hetwelk waarschijnlijk in de werkelijkheid slechts bij benadering 

 wordt bereikt. In elk geval kan dan toch y niet = zijn, en al is 

 dus de „inwendige" energieverandering bij het absolute nulpunt = 0, 

 dan toch wederom niet (door den term yRT) bij de gewone temperaturen. 



En waar bij water, azijnzuur etc. (ook in den damp) echte associatie 

 wordt aangenomen, zoo is het m. i. toch consequent in alle gevallen 

 deze „werkelijke" associatie aan te nemen — langs lijnen van 

 geleidelijkheid. 



Of men de kwestie kinetisch dan wel thermodynamisch beschouwt, 

 men komt in.i. altijd tot het zelfde resultaat. Kon men op een be- 

 paald tijdstip in den wirwar der moleculaire bewegingen den toestand 

 fixeeren — men zou altijd een zeker aantal groepen zien, waar twee 

 moleculen in eikaars onmiddellijke nabijheid zijn (en daarin eenigen, 

 zij het ook korten tijd verblijven) ; waar drie, vier en meer mole- 

 culen toevallig bij elkaar zijn, etc, etc. 1 ). Evenzoo denkt men zich 

 ook thermodynamisch de werkelijke associatie. Het beginsel van het 

 „bewegelijk evenwicht" brengt mede, dat van de gevormde dubbel- 

 moleculen in een zekeren tijd weer een zeker aantal ontleed wordt 

 in enkelvoudige moleculen, enz. En op den aldus ingetreden „even- 

 wichts"toestand past men de bekende thermodynamische principes toe. 



Associatie dus; maar daarenboven ook voluumverandering bij de 

 associatie. Want nogmaals : zonder aan Lb eenige waarde toe te 

 kennen, komt men niet tot den vasten toestand. De in V en VI 

 ontwikkelde theorie heeft dit m.i. overtuigend aangetoond. 



En nu is het wel merkwaardig, dat van der Waals in zijn theorie 

 der Schijnassoeiatie wèl contractie in de waarde van a aanneemt — 

 welke in onze theorie konstant wordt ondersteld (zie boven) — maar 

 geen verandering in de waarde van b . s ). Gaarne neem ik aan, dat 



!) In verband hiermede kan men b.v. de theorie der „Schwarmbildung" van 

 v. Schmoluchowski noemen. 



2) Zie Versl. 9 Juni 1910, p. 90—91 (wat h betreft p. 91—92 boven); ook 

 9 Nov. 1910, p. 549. Wat de waarde van h betreft, zoo erkent van dee Waals 

 dat A6 niet = zal zijn, en maakt zelfs de onderstelling dat Ai wel bijna altijd 

 positief zal wezen. (Maar waar blijven dan de naar links loopende smeltlijnen ?) 



Intusschen wordt door hem voorloopig (y-) = ondersteld. 



