( 120 ) 



sing gegaan kiezelzuur, waarop, evenals op de mogelijke aanwezig- 

 heid van vrij Si 2 , niet schijnt te zijn gelet. 



B. Per 300 cM' van het water verkregen : 

 A1,0, 0,0265 gr. = 0,88 gr. p. L., (zou moeten zijn 0,088 gr. p. L.) 

 CaC0 3 0,1575 „ = 0,714 „ CaS0 4 p. L. 



BaS0 4 0,6540 „ = 0,96 „ H 2 S0 4 „ „ (ten rechte 0,917 gr. p. L.) 

 HC1, HN0 3 , Mg en K-zouten afwezig, sterk zure reactie door vrij 

 zwavelzuur. 



De tegenstrijdigheid in de opgaven laat slechts vermoeden dat het 

 water bevatte per liter : 



gebonden door Al 2 O s 0,253 gr. zwavelzuur 

 „ CaO 0,514 „ 



0,767 gr. 

 en dus per liter 0,917 -— 0,767 = 0,150 gr. vrij zwavelzuur. 



Zwavelwaterstof kon te Batavia niet, doch aan de bron met de 

 betrekkelijk grove reactie der verkleuring van zilvernmnten zeer 

 duidelijk worden aangetoond. Het verdwijnen van H 2 S, waarschijnlijk 

 minder door ontwijken dan door omzetting in H 2 S0 4 , is reeds 

 Heringa opgevallen '). 



Voor zoover de bepalingen strekken mag worden ondersteld dat 

 het water enkel door het gewone proces is gemineraliseerd, uitloo- 

 ^-in^ van gesteenten door gevormd zwavelzuur. Waarschijnlijk zou 

 dit meer kenbaar zijn, zoo de onderzoeker ook ijzer en vooral 

 natrium had bepaald, in plaats van zich merkwaardigerwijs tot 

 kalium te beperken, welks afwezigheid opvallend, maar overigens 

 in zoover niet bevreemdend is, waar we hier hoofdzakelijk toch met 

 plagioklaas-gesteenten te maken hebben. 



Zonder behoorlijke analyse kan op de vraagpunten welke zich 

 vasiknoopen aan de scheikundige samenstelling van het solfatare- 

 tnateriaal niet worden ingegaan ; hoe ongaarne ook moet ik mij er 

 toe bepalen ze slechts aan te duiden, ten betooge dat zij niet van 

 belang ontbloot zijn. Zoo zou de samenstelling van de modder 

 kunnen helpen de vraag te beantwoorden bij welke phase van het 

 vulkanisme zich het ontstaan der solfatare aansluit, bij de basische 

 Sopoetan-erupties, dan wel - - als nawerking — bij de Rindengan- 

 Sem poe- werkzaamheid met hare zuurdere producten. Zoo het hooge 

 opgegeven kiezelzuur-gehalte als vaststaand en oorspronkelijk had 



'j Jod Hemnga: Onderzoek van eenige bronnen en modderwellen in de Minahassa. 

 Nat. Tijdschr. v. N.-Indië Dl. LIV blz. 93 e.v. Zijn meening dat de opgemerkte 

 zwavelwaterstof-reuk slechts aan de atmospheer ter plaatse eigen, en het water 

 zelf daarvan vrij zou zijn, is voor ons geval dus niet geldig. 



