( 277 ) 



waar, naar den lieer Limburg werd medegedeeld, reeds einde Mei 

 werking in den grond was te bespeuren, vermoedelijk bestaande in 

 geringe opheffing, en alleen daar is de gruis- en sinter-massa te 

 voorschijn gekomen, aanvankelijk explosief, zoodat er zich een ring- 

 wal opstapelde, die daarna bij het rustiger opschuiven der massa 

 werd gevuld en opgehoogd, als krater onkenbaar was geworden en 

 bij het verdere proces van opschuiven en uitbreiden der massa naar 

 alle zijden, (de heer Schoch vergeleek de uitbreiding der steenen- 

 vlakte met die der kringen in het water als een steen er in ploft), 

 slechts als hooger gedeelte moest behouden blijven. Bij 5 was gelijk- 

 tijdig met of kort na het begin een andere krateropening ontstaan, 

 en de daar met groote kracht explosief ontwijkende gassen en dampen 

 hebben, toen de steenmassa zoover was gekomen, dit materiaal even- 

 eens, doch hier bij wijze van remanieering, tot een ringwal opgestapeld, 

 die nu in tegenstelling met het bij 4 gebeurde als wel ontwikkelde 

 kraterkegel behouden bleef, omdat de kracht eerst verflauwde toen 

 het opschuiven reeds had opgehouden en dus de ruimte binnen den 

 ringwal evenmin als van onder ook van terzijde blijvend werd op- 

 gevuld. De hooger aangehaalde bevinding van den heer Schoch omtrent 

 den toestand van dezen krater in September steunt m. i. deze hypothese. 

 Het zou zelfs kunnen zijn, dat het ontstaan en de werkzaamheid 

 van den kraterheuvel 5 geheel als een secundair verschijnsel moet 

 worden opgevat. Er bevond zich daar, aan den voet van den Sopoetan- 

 kegel, links van de thans geheel ondergedekte oorsprongs-geulen 

 der Pentoe, een vochtige plek in de overigens drooge en dorre gruis- 

 vlakte, een enkele centimeters diepe waterplas, bekend als Ranoe 

 Menono en reeds vermeld door Koorders, die vlak daarbij bivakkeerde. 

 Er is daar blijkbaar eenige permanente water-aandrang, misschien 

 afkomstig van infiltraties uit den Sopoetan-krater, doch tot een hydro- 

 statisch niveau van slechts enkele centimeters boven den grond. Toen 

 daar de gloeiende steenmassa aankwam moest plotseling met eruptieve 

 kracht verdamping intreden, waarbij dan het losse materiaal van den 

 steenstroom evenzeer tot een kraterwal kan zijn geschikt, als dit 

 door eruptie uit een krater kon geschieden. Om dien vorm daar ter 

 plaatse behouden te doen blijven was ook in deze toedracht slechts 

 noodig dat zoolang het voortbewegen nog in vollen gang was de 

 remanieerende werking nog niet te zeer was afgenomen, d. w. z. het 

 aankomende materiaal hier nog niet beduidend was afgekoeld. En 

 dit mag wel worden aangenomen, waar de heer Schoch nog op 

 18 Augustus den tot rust gekomen stroom ook aan het einde bij de 

 solfatare van I90J, dus omstreeks 600 M. van het uitgangspunt, nog 

 sterk zag rooken, en de massa daar toen nog te heet bevond om 



