405 



met het theorema van Nernst bereikt moet kunnen worden l ) door 

 R op geschikte wijze met T tot nul te laten naderen. Zoo'n ver- 

 andering' van R voor een bepaalde hoeveelheid stof 2 ), welke beteekent 

 dat de moleculen zich vereenigen tot aggregaten (associatie), 3 ) of 

 een proces ondergaan, dat daarmede veel overeenkomst heeft (schijn- 

 assoeiatie), werd herhaaldelijk aangenomen door van der Waals 4 ) 

 en zijn leerlingen, 5 ) om een verklaring te geven van de gebrekkige 

 numerieke overeenstemming tussehen de oorspronkelijke toestands- 

 vergelijking en het werkelijke verloop der isothermen. Alleen werd 

 daarbij steeds ondersteld, dat zich slechts één enkele soort van 

 molecuul-aggregaten vormt, e ) terwijl voor een dalen van R tot 

 toe een veel meer ingewikkelde associatie (of schijnassociatie) nood- 

 zakelijk is, een proces waarbij hoe langer hoe sterker gecompliceerde 

 moleculen gevormd worden, naarmate de temperatuur daalt, zóó 

 zelfs dat ten slotte, bij T=0, de stof zich bij kleine volumina 

 althans als één enkel molecuul gedraagt. 7 ) 



Ik heb daarom getracht de theorie der associatie uit, te breiden 

 door invoering van de onderstelling, dat niet één enkel molecuul- 

 aggregaat wordt gevormd, maar dat alle mogelijke molecuul- 

 complexen ontstaan : dubbele moleculen, drievoudige, viervoudige, 



') D. w. z. Sc — Sb eindig gemaakt moet kunnen worden. 



2 ) R is slechts dan een universeele constante (de gasconstante), wanneer zij 

 betrekking heeft op een grammolecuul der stof. Groepeeren de moleculen zich tot 

 complexen, dan vermindert het aantal grammoleculen in een bepaalde massa, en de 

 B voor die massa verandert evenredig met dat aantal, 



s ) Reeds F. Richarz (Zeitschr. f. anorg. Ghem., 58, 356, 190K; 59, 146, 1908) 

 heeft een dalen der soortelijke warmte door associatie verklaard. Zie ook J. Duclaux, 

 Comptes rendus, 155, 1015, 1912. Van dezelfde hypothese heeft G. Benedicks (Ann. 

 d. Phys., 42, 183, 1913) aangetoond, dal ze van de energie-verdeelingswet van 

 Planck een verklaring geven kan. 



*) Continuïteit, ll,p.27. Versl. Kon. Akad.,28 Mei 1910, p. 78 en 29 Oct. 1910, p. 549. 



5 ) J. J. van Laar, Zeitschr. f. physik. Ghem., 31, 1, 1899; Arch. Teyler, (2), 

 XI, 1908.' 



G. van Ru, Proefschrift, Amsterdam, 1908. 



6 ) Deze onderstelling werd eenvondigheidshalve gemaakt, hoewel de waarschijn- 

 lijkheid van het ontstaan van verschillende molecuulcomplexen werd erkend (zie 

 b.v. van der Waals, Versl. Kon Akad., 29 Oct. 1910, p. 549). 



7) Zie b.v. H. Kamerlingh Onnes en VV. H. Keesom. Die Zustandsgleichung. 

 EncyklopaMie der Mathematischen Wissenschaften, V, 10, p. 886. Suppl. -3 der 

 Gomm. from the Phys. Lab. of Leiden, p. 272 



We stappen heen over de moeilijkheid van voorstelling, welke hierin gelegen 

 kan zijn, dat bij den overgang van den moleculairloesland tot een vasten klomp 

 de stof ook uit een klein aantal moleculen moet hebben bestaan. 



