452 



2. Wegingen van kwartsbollen in verschillende standen. 



Wegingen van kristallen bij verschillende orienteering ontbraken 

 echter nog. Voor enkele jaren besloot ik deze leemte aan te vullen, 

 maar de uitkomsten worden eerst thans in verband met verwante 

 proeven meegedeeld. Met verschillende kristallen werden wegingen 

 verricht, maar de grootste nauwkeurigheid werd verkregen bij ver- 

 gelijking der gewichten van twee kwartsbollen van 42 mm. middel- 

 lijn en elk van omstreeks 217 g. gewicht. Elke bol was in een 

 nieuwzilveren ring gevat en draaibaar om een horizontale as, waar- 

 van de einden rustten op de stangetjes, die de schalen der balans 

 dragen. Daar de bollen bijna even zwaar wogen, was het alleen 

 noodig het gewichtsverschil der bollen ongeveer op te heffen. De 

 optische assen der bollen werden rechts en links afwisselend hori- 

 zontaal en verticaal geplaatst, door middel van eene eenvoudige 

 inrichting, zonder dal de kast van de balans geopend behoefde te worden. 



Uit 15 afzonderlijke waarnemingsreeksen bleek dat het dubbele 

 effect kleiner moest zijn dan 0.01 mg. op 127 g. of beneden 

 laoo'oooo van het geheele gewicht. 



Aan Mej. C. M. Peereboom, phil. nat. cand., die aan dit onderzoek 

 heeft deelgenomen, en vele wegingen heeft verricht, betuig ik gaarne 

 mijn dank. 



Proeven met de wringbalans. 



'S. Door middel van de gewone balans kan de gelijkheid van twee 

 gewichten geconstateerd worden. Tn hoeverre of aan gelijke gewichten 

 ook gelijke massa's, in den zin der mechanica, beantwoorden, kan 

 slechts door proeven worden uitgemaakt. Een ruwe proef, in beves- 

 tigenden zin, is het even snel vallen der lichamen. Veel grooter 

 nauwkeurigheid laten de slingerproeven (vallen in een cirkel) van 

 Newton toe. Slingers van denzelfden vorm en lengte en van geheel 

 verschillende samenstelling hebben gelijken slingertijd. Newton *) kon 

 dit in zijn fundamenteele proeven met een nauwkeurigheid van 1 

 op 1000 vaststellen en met die nauwkeurigheid kon dus op een 

 zelfde plaats het gewicht evenredig aan de massa worden gesteld. 

 Bessel '") heeft de methode van Newton verfijnd, en komt tot de 

 conclusie dat een verschil in aantrekking, welke verschillende licha- 

 men ondervinden, minder dan ^o.Wö van de geheele aantrekking 

 moet bedragen. 



Heel wat verder is von Eötvös gekomen met de torsie-balans van 

 Cavkndish, die door hem, na vele jaren van voortgezette, zeer verfijnde 



l j Newton. Principia. 



2 ) Bessel. Abh. Berliner Akademie. 1830. 



