( 240 ) 



Scheikunde. — De Heer A. F. Holleman, doet eene mededeeling : 

 .„Over de nitratie van digesubstitueerde benzolen" 



Indien men in een benzolderivaat C 6 H 5 X een tweede atoom of 

 groep invoert, plaatst zich dit of hoofdzakelijk meta, of para-ortho 

 ten opzichte van X, hetgeen hoofdzakelijk van den aard van X 

 afhangt. Wat hiervan de nadere oorzaak is, ligt voorshands nog 

 in het duister. De pogingen ter verklaring van dit verschijnsel zijn 

 ten eenenmale onvoldoende, vooreerst omdat zij te vaag zijn, ten 

 tweede omdat zij met de relatieve hoeveelheden, die van de isomeren 

 ontstaan, geen rekenschap houden en ook niet kunnen houden, daar 

 deze ten tijde dat die ,, verklaringen" werden opgesteld, nog onbe- 

 kend waren. Een beter inzicht in dit vraagstuk kan eerst mogelijk 

 worden door de quantitatieve studie van het substitutieproces, die 

 reeds in een aantal gevallen van nitratie der lichamen C 6 H 5 X is 

 uitgevoerd. 



Yoorloopig moet men zich tevreden stellen met de uitkomsten dier 

 quantitatieve studiën als feiten te aanvaarden. Dit doende kan men 

 de volgende vraag stellen : Gegeven een benzolderivaat C 6 H 4 XY, 

 waarin een derde groep Z wordt ingevoerd. Indien men nu de 

 relatieve hoeveelheden der isomeren, zoowel van C 6 H 4 XZ als van 

 C 6 H 4 YZ kent, die bij invoering van Z in C 6 H 5 X en in C 6 H 5 Y ontstaan; 

 kan men dan daaruit de structuur en relatieve hoeveelheden der iso- 

 meren C 6 H 3 XYZ afleiden, die bij invoering van Z in C 6 H 4 XY ontstaan ? 



Gesteld (om het bovenstaande door een voorbeeld toe te lichten) 

 dat men voor chloorbenzol bepaald heeft, hoeveel para- en ortho- 

 verbinding er bij nitratie uit ontstaat, en voor benzoëzuur, hoeveel 

 meta- en orthonitrobenzoëzuur daaruit verkregen wordt; kan men 

 dan te voren bepalen welke en hoeveel der mogelijke nitrochloor- 

 benzoëzuren zullen ontstaan bij de nitratie van chloorbenzoëzuor? 



Qualitatief is dit vraagstuk vrij uitvoerig, hoewel meestal weinig 

 systematisch bestudeerd. In een groot aantal gevallen heeft men 

 bepaald, welke der mogelijke isomeren C 6 H 3 XYZ bij invoering van 

 Z in C 6 H 4 XY ontstaan, en getracht, daaruit besluiten te trekken, die 

 de voorspelling van hetgeen er in onbekende gevallen te verwachten 

 is, mogelijk maken. Beilstein heeft deze aldus samengevat : „Bij de 

 invoering van eene groep Z in een lichaam C 6 H 4 XY oefent zoowel 

 X als Y een invloed uit, maar die van een dezer groepen is over- 

 h eerschend en richt Z." 



Zonder twijfel is deze regel in zeer vele gevallen juist ; in een 

 aantal anderen echter niet. Zoo is zij niet van toepassing op de door 

 mij bestudeerde nitratie van m-nitroanisol. In ieder geval wijst zij 



