( 303 ) 



f q aan en den werkelijken stand door L q , zoodat L q = S q — f q ; 

 intusschen veroorloof ik mij, dezelfde letters f q en L q te bezigen in 

 de beteekenis van meestwaarschijnlijke waarden voor fout en gemeten 

 grootheid, alhoewel er tusschen de laatste grootheden en de werke- 

 lijke waarden natuurlijk verschil bestaat. 



Zoodra er waarnemingsfouten zijn, behoort in de uitdrukking voor 

 de waarschijnlijkheid eener combinatie Is door II te worden ver- 

 vangen. 



De waarschijnlijkheid, dat in de waarnemingen respectievelijk de 

 fouten f m . . . fp, f g , f r , . . . f z gemaakt zijn, moet in de gevallen, 

 waarin de continuïteit der waarnemingsgrootheid zich met de zoo- 

 even gemaakte hypothese verdraagt, evenredig zijn met het product 



- u S-f ~ 1/2£ TT" 



van e en é 9 ; in de laatste uitdrukking stelt n q de mid- 



delbare waarde der fout in S q voor. Het foutenstel van grootste 

 waarschijnlijkheid voldoet dan aan de voorwaarde : 



f 2 

 X Is— / + Va -^ -^4 — minimum 



uit welke voor elk dier meest waarschijnlijke fouten eene betrekking 



^+4 = <> volgt. 



O/g ll q * 



dis—/ 

 a bevat theoretisch alle onbekenden ƒ, doch praktisch behalve 



f q slechts 3 of 4 voorafgaande en volgende, daar de overige termen 

 wegens kleinheid der coëfficiënten verwaarloosd mogen worden. De 

 meestwaarschijnlijke fouten treden er lineair in op, en het volledige 

 stel foutenvergelijkingen is dus voldoende om ze alle te bepalen. 



§ 5. Aan deze berekening onderworpen werden 61 tijdsbepalingen, 

 verricht van 14 Jan. 1903 tot 14 Jan. 1904 door de observatoren 

 E. Bakhuyzen en Pannekoek. Hare behandeling werd iets ingewik- 

 kelder daardoor, dat de waargenomen gangen afhankelijk zijn van 

 den druk en de temperatuur der lucht, waarin de slinger zich beweegt. 



Een toename van 1 Mm. kwik in den luchtdruk geeft aan den 

 klokgang eene vertraging van S .015 per dag, en eene temperatuurs- 

 verhooging van 1° C. doet dien gang met ongeveer S .030 per dag 

 versnellen. 



Het is mij gebleken, dat ook de temperatuurs verschillen, die in de 

 pendulekast voorkomen, aanmerkelijken invloed op den gang hebben x ). 



l ) Dit temperatuur-verval vormt een nieuw element in de herleiding der klok- 

 gangen, in zoover als men, in de Leidsche Sterrewacht, eerst in 1903 is begonnen 



