( 304 ) 



Ëen temperatuurverval in vertikale richting van 1° C. per M. heeft 

 naar globale berekening eene gangverandering van S .25 ten gevolge. 



het in rekening te brengen. Zijn invloed liet zich uit de vroegere tijdwaarnemingen, 

 ofschoon sinds 1866 in de kast der pendule Hohwü 17 twee thermometers op 

 verschillende hoogte werden afgelezen, niet duidelijk aantoonen, tengevolge van de 

 onnauwkeurigheid dier aflezingen. 



Wel vond Dr. E. F. van de Sande Bakhuyzen in de verschillen dier thermometers 

 eene jaarlijksche periodiciteit, die verklaring kon geven van het verschijnsel der 

 jaarlijksche periodiciteit in de klokgangen (Versl. K. A. v. W. Mei en Juni 1902), 

 maar hij betwijfelde toen nog hare realiteit ; de thermometers toch waren verdeeld 

 in Réaumurgraden en de nauwgezetheid des aflezers bij het schatten der tiendedeelen 

 was onvoldoende om eene ongelijkheid van 0°.1 R. in de maandgemiddelden van 

 het temperatuursverschil te waarborgen. 



Ten einde dit vraagpunt tot zekerheid te brengen, werden in Jan. 1903 in de 

 pendulekast twee thermometers aangebracht, verdeeld in tiendedeelen van 1° C., 

 en tevoren door den directeur der Sterrewacht onderling vergeleken ; zij zijn sedert 

 afgelezen met nauwgezette schatting der honderdste deelen van 1° Celsius. De 

 vertikale afstand van deze thermometers bedraagt 63 Cm. 



Het bleek weldra, dat in de pendulekast een veranderlijk temperatuur-verval 

 heerscht, hetwelk aanzienlijke # gangverandering moet ten gevolge hebben. 



In Juli 1903 werd uit de tijdsbepalingen afgeleid, dat het verschil der thermo- 

 meters (boven-onder) per 1° G. gepaard ging met eene vertraging van S .31 per dag. 



Dit temperatuursverschil vertoont, afgezien van schommelingen in verband met 

 weersgesteldheid, duidelijk eene jaarlijksche periodiciteit; het is des winters klein 

 en stijgt des zomers op sommige dagen boven 0°.50 G. Het kan nauwelijks be- 

 twijfeld worden, dat, althans sedert 1898 December, de in de klokgangen gevonden 

 periodiciteit met het jaargetijde aan het temperatuur-verval is toe te schrijven; 

 sinds dien tijd toch hangt pendule Hohwü 17 in de vestibule in een pijlernis van 

 den 10-duims refractor, en onderwijl is aan den oostpijler in de meridiaanzaal, waar 

 zij hing gedurende de andere door Dr. Bakhuyzen behandelde tijdperken, 1862 — 74 

 en 1877—98, omstreeks Maart 1899 de pendule Hohwü 46 met Rieffler-slinger 

 bevestigd. 



Ten einde ook voor deze standplaats nauwkeurige gegevens omtrent het tempe- 

 ratuur-verval te verkrijgen, werden 27 Februari 1903 twee onderling vergeleken 

 thermometers met verdeeling in tienden Celsius in de kast van Hohwü 46 aan- 

 gebracht op 65 Cm. vertikalen afstand. Hier bleken de temperatuurverschillen 

 over het algemeen grooter dan in de pijlernis, terwijl als hun invloed op den gang 

 van deze pendule in Juli 1903 uit de tijdsbepalingen becijferd werd, dat een tem- 

 peratuursverschil der thermometers van 1° G. aan eene gangverandering van S .40 

 beantwoordde. 



Eene jaarlijksche periodiciteit in het temperatuur-verval trad voor beide pendules 

 even duidelijk op, gelijk blijkt uit de volgende maandgemiddelden. 





Hohwü 17. 



Hohwü 46. 



1903 Maart 



+0°.14 



+0°.25 



„ April 



+ 0.09 



+ 0.16 



» Mei 



+ 0.31 



+ 0.42 



„ Juni 



+ 0.28 



-f 0.37 



- Juli 



+ 0.29 



+ 0.32 



