( 543 ) 



dem, met zoo min mogelijk aanrakingsvlak, aan een statief verticaal 

 opgesteld en is in verbinding gebracht met een spirometer van 

 Hutchinson. Vlak onder de luchtkamer van de orgelpijp en met 

 deze door een wijde opening verbonden, bevindt zich een ligroine- 

 manometer. Daar de manometer stomphoekig gebogen is, kan tot 

 V 4 m.m. waterdruk afgelezen worden. De spirometer wordt nu, 

 door middel van een bakje met zand, zoodanig bezwaard, dat hij met 

 zeer regelmatigen gang de lucht uitdrijft en de orgelpijp zacht, 

 zonder hoorbaar blaasgeruisch en zonder boventonen, doet aan- 

 spreken. De daarbij verbruikte lucht wordt op de schaal van den 

 spirometer afgelezen en, doordat tegelijker tijd een aftikhorloge in 

 beweging is gezet, per secundé berekend. Het product van luchtvolu- 

 men, druk en versnelling der zwaartekracht (alles in cm.) geeft dan 

 de per secunde toege voerde energie in ergs aan. 



Welk gedeelte dezer energie in geluid wordt veranderd, is onbe- 

 kend. Webster 1 ) schat de "efficiency" op 0,0013, a 0,0038; Rayleigh 8 ) 

 daarentegen veronderstelde in 1877, bij wijze van voorloopige raming, 

 dat alles in geluid werd omgezet („supposing the whole energy of 

 the escaping air converted into sound and no dissipation on the 

 way.") De waarheid zal wel in het midden liggen, daar wij steeds 

 op een volkomen zuiver en gemakkelijk aanspreken acht hebben 

 gegeven. Voor zulk een geval merkte Max Wien in 1888 op : ,,Ein 

 Energieverlust fmdet [aber] sicher statt erstens dadurch, dass ein 

 Theil des Luftstroms im allgemeinen gar nicht in Schall wellen urn- 

 ge wandelt wird, sondern durch Wirbelbildung theils innerhalb, theils 

 ausserhalb der Pfeife verloren geht. Wir werden weiter unten sehen, 

 dass dieser Theil nur für eine bestimmte Steil ang der Lippe der 

 Pfeife und für einen bestimmten Druckbereich gering is. Ein zweiter 

 Energieverlust fmdet durch Reibung an den Wanden der Pfeife und 

 Erschütterung derselben statt ; ein dritter auf dein Wege zwischen 

 Tonquelle und Beobachter durch Reibung am Boden, Bewegung der 

 Luft (Wind) und innere Reibung der Luft. Dieser letzte Theil ist 

 speciell bei Rayleigh verhaltnissmassig gross, da ...... . 



durch innere Reibung ein Energieverlust von ca. 22% stattfand. 3 ) 

 Wanneer 22°/ verlies hier betrekkelijk veel geacht wordt, mag 

 men aannemen, dat Max Wien toen ten tijde voor het verlies langs 

 anderen weg een dergelijk of kleiner bedrag veronderstelde. Doch 

 hoe het zij, welke ook de ., efficiency" der toege voerde energie moge 



1 ) A. G. Webster Boltzmann's Festschrift 1904 p. 870 



2 ) Rayleigh Proc. Roy. Soc. vol 26 p. 248 1877. 



3 ) M. Wien, Die Messimg der Tonstarke, Inauguralclissertation. Berlin 1888 p. 45, 



38* 



