( 546 ) 



A. Proeven op de heide bij Mïlligen. 



Volkomen vlak terrein, met boomen eerst op 600 meter afstand. 

 Windstille, schoone avond, 19 October 1904. Acustische waarnemer 

 F. H. Qmx 7 optische waarnemer H. F. Minkema. (Zie Tabel I). 



B. Proeven in de b o ekengaanderij der Universiteits-bibliotheeh. 



Middaguur, 3 Januari 1905. Acustische waarnemer H. Zwaarde- 

 maker, optische waarnemer H. F. Minkema. (Zie Tabel II). 



Wanneer wij voorloopig alleen met de toege voerde energie rekening 

 houden en dus afzien van het noodzakelijk energieverlies in de 

 orgelpijp en in de lucht; wanneer wij verder de geldigheid der 

 theoretische afstandswet (uitbreiding over een halven bol) voorop- 

 stellen, wordt men tot de volgende slotsom gebracht: 



1°. dat de gevoeligheid van ons oor slechts één maximum heeft, lig- 

 gende in het vier-gestreept octaaf; 



2°. dat er een zone is van redelijke gevoeligheid, gaande van g 1 tot g b ; 



3°. dat daarbuiten de gevoeligheid zeer snel afneemt ; 



4°. dat in de redelijk gevoelige zone, de minima perceptibilia zijn 

 van dezelfde orde ; 



5°. dat, voor het gevoeligst punt der toonladder, het minimum per- 

 ceptibile bij Quix 0,32 X 13~ 8 Erg, bij mij 1,9 X 10~ 8 Erg bedraagt. 



Het ware minimum perceptibile, voor het gevoeligste punt der 

 toonladder, zal natuurlijk lager liggen, Hoeveel lager, laat zich voor 

 het oogenblik niet bepalen, doch in elk geval blijft het, met orgel- 

 pijpen gevondene, minimum stellig milJioenmaal grooter dan dat, wat 

 door Max Wien uit zijne telephoonproeven berekend werd. Het op 

 de heide en in de bibliotheek bepaalde minimum stemt daarentegen 

 bevredigend overeen met dat, hetwelk door ons vroeger onder in- 

 achtneming van de gegevens van Töpler en Boltzmann l ) voor 

 stemvorken berekend werd. 



Wanneer men de door Webster gevonden „efficiency"- van een 

 orgelpijp in rekening brengt (0,0013 en 0,0038), wordt het minimum 

 perceptibile voor het meest gevoelige punt der toonladder wel is 

 waar kleiner, n.L 0,45 a 1,3. 10 - 11 Erg; doch het bereikt nog op 



l ) Töpler u. Boltzmann. Ann. d. Physik u. Chemie Bd. 141 p. 321. 



