( 792 ) 



volume bevinden. Hij is dus onafhankelijk van het volume van die 

 deeltjes. Nu zou dat alleen een quaestie van naam zijn, wanneer die 

 kinetische druk niet tevens gedefinieerd werd als de hoeveelheid be- 

 weging, in de tijdseenheid door de oppervlak teëenheid gedragen ten 

 gevolge van de warmtebe weging der moleculen ; en dat deze groot- 

 heid afhankelijk is van het aantal botsingen en dus van het volume 

 der moleculen schijnt mij na Korteweg's bewijs *) niet voor tegen- 

 spraak vatbaar te zijn. Het is dan ook juist deze kinetische druk, 

 die in de toestandsvergelijking wordt voorgesteld door MR T/v — b. 

 Door zijn definitie stelt Lorentz in de plaats daarvan MR T/v en 

 zijn stuk kan dus geen opheldering geven op het punt, dat deze het 

 meest noodig heeft. Dat wij desondanks aan Lorentz' arbeid een 

 belangrijke verruiming van onze inzichten te danken hebben, zal 

 naar ik hoop blijken uit het vervolg van deze mededeeling. 



Ook Boltzmann's stuk laat ons in het duisl er, waarom de grootheid 

 b, die anders zulk een belangrijke rol speelt bij vloeistoffen, geen 

 invloed schijnt te hebben op de waarde van den osmotischen druk. 

 In de vergelijkingen, die hij opstelt, houdt hij met de grootte der 

 moleculen nergens rekening 2 ) en het blijkt niet waarom hij dat niet 

 doet. Yoorts blijft hij staan bij de uitkomst, dat de osmotische druk 

 gelijk is aan de som van de drukkingen door de beide soorten 

 van moleculen uitgeoefend, zonder dat hij zich uitlaat over de rol 

 van de eene soort of de andere. Om die redenen kan ik ook in 

 Boltzmann's stuk geen afdoende oplossing van ons probleem zien. 



§ 4. Om daartoe te geraken schijnt het mij in de eerste plaats 

 noodig een drietal definities te geven. 



1°. Zij gegeven een vloeistof (of een gas). Te midden daarvan 

 plaats ik een lichaam van volmaakt elastische ondoordringbare stof, 

 die geen aantrekking op de moleculen van de vloeistof uitoefent. De 

 dikte van dit lichaam (of vlakje) zij oneindig klein ; het hebbe een 



!) Deze verslagen (2) 10, 363 en Arch. Néerl. 12, 254. Men zie ook het een- 

 voudiger, misschien nog meer overtuigende bewijs voor één afmeting in Nature 

 44, 152. In Prof. Lorentz' bewijs (1. c. 39) is dan ook, zooals den aandachtigen 

 lezer niet zal ontgaan, niet rekening gehouden met de botsingen en met het 

 daaruit volgende feit, dat een hoeveelheid beweging een afstand overspringt of 

 zich met oneindige snelheid gedurende een oogenblik beweegt. En de erkenning 

 van de juistheid van Korteweg's argumentatie ligt dunkt me dan ook reeds in 

 het feit, dat Prof. Lorentz voor de ingevoerde vreemde vaste lichamen den 

 eisch moet stellen, dat zij onbewegelijk zijn (1. c. 40) of van oneindige massa 

 (1. c. 42) wat voor dit geval op hetzelfde neerkomt. 



2 ) Zoo vooral 1. c. 475 verg. (4), die blijkbaar onjuist is wanneer een deel 

 van den cylinder niet voor molecuulmiddelpunten beschikbaar is, doordat het 

 ingenomen is door afstandssferen. 



