( 794 ) 



beweging, door dit lichaam per tijdseenheid op de moleculen over- 

 gedragen, heete de ,, uitwendige druk" in die vloeistof. 



3°. In de derde plaats breng ik in de vloeistof (die ik nu denk 

 een mengsel te zijn) een lichaam aan, dat zich van het sub 2° 

 genoemde slechts daardoor onderscheidt, dat het de moleculen van 

 de eene componente (oplosmiddel) doorlaat zonder eenige verandering 

 in hun snelheid te brengen. Of zulk een lichaam in de werkelijkheid 

 kan voorkomen, daarmede laat ik mij thans niet in. De druk, dien 

 dit lichaam nu ondervindt, en die bijv. gemeten zou kunnen worden 

 door de elastische verplaatsing van de deeltjes van zijn oppervlakte, 

 noem ik den „osmotischen druk" in die vloeistof. 



Uit deze definities is reeds duidelijk, dat de hier gedefinieerde 



osmotische druk in verdunde oplossingen van de orde moet zijn van 



den kinetischen druk door de opgeloste stof uitgeoefend, en niet van 



die van den uitwendigen. Want deze beide verschillen van elkaar, 



a 

 doordat voor den kinetischen druk — is weggevallen, en dit zal voor 



verdunde oplossingen ook voor den hier gedefinieerden osmotischen 

 druk het geval zijn, zooals blijkt uit de boven (§ 3) gegeven rede- 

 neering. Ik zal verder aantoonen, dat die osmotische druk in verdunde 

 oplossingen de waarde heeft, door de wet van Van 't Hoff aange- 

 geven, en dat hij in elk geval even groot is als de bekende experi- 

 menteel ingevoerde en meetbare osmotische druk, d.w.z. het verschil 

 in uitwendigen druk van oplossing en zuiver oplosmiddel onder den 

 druk van zijn eigen damp bij evenwicht door een semipermeabelen 

 wand. 



§ 5. Voor dit bewijs moet ik in herinnering brengen een reeds 

 vroeger l ) door mij gebruikte formule van Clausius. Laat een punt 

 zich vrij kunnen bewegen in een ruimte W. Clausius 2 ) toont aan — 

 wat trouwens reeds van te voren plausibel is — dat het aantal 

 botsingen van dit punt per secunde >tegen een wand van oppervlak S 

 evenredig is aan S/W (de evenredigheidsfactor is alleen afhankelijk 

 van de snelheid van het punt). 



Zij nu gegeven een wand als sub. 2°. gedefinieerd, en trekken wij 

 een vlak evenwijdig aan dien wand op een afstand V 2 ° (p is de 

 diameter van de moleculen, die wij bolvormig denken); dit vlak 

 noemen wij het stootvlak, omdat het middelpunt van een molecuul, 

 dat tegen den wand botst zich in dit vlak bevindt. Wij passen thans 

 de formule van Clausius op dien wand toe. Daarbij moet in acht 



i) Deze Vers. XII, 965. 



2 ) Kinetische Theorie der Gase, 60. 



