( 799 ) 



moeten optreden. In de eerste plaats zal het voor geconcentreerde 

 oplossingen niet meer waar zijn, dat de term a/v* verdwijnt, èn 

 omdat aan weerszijden van de membraan de dichtheid, v, èn omdat 

 de concentratie en dus de a verschillend zullen zijn. Vervolgens zal 

 — zooals blijkt uit ons bewijs — bij hoogere concentraties het 

 volume der moleculen mee gaan spreken, en wel niet alleen van 

 de opgeloste stof, maar ook van het oplosmiddel. Want daar aan 

 weerszijden van de membraan de dichtheid verschillend is, zal het 

 gedeelte van het stootvlak, dat binnen afstandssferen dezer moleculen 

 valt, niet meer door de boven aangegeven waarde worden voorge- 

 steld. Daar eindelijk de moleculen van verschillende grootte zijn, 

 zal als de termen b x en b 2 optreden ook 6 12 niet kunnen ontbreken. 

 De formule, die men aldus vindt, zal zeker niet gelijk zijn aan de 

 in de voorgaande mededeeling langs thermodynamischen weg ge- 

 vondene, want deze is afgeleid uit de toestandsvergelijking met 

 constante b, terwijl de kinetische beschouwingen geen twijfel laten, 

 dat b een volumefunctie is. Mocht er reëele verkleining van b be- 

 staan, dan is ook daarmede rekening te houden bij het overschrijden 

 der membraan. 



Het is verre van mij een poging te doen om zulk een vergelijking 

 op te stellen. Daartoe zou het, zooals uit het voorgaande blijkt, 

 noodig zijn, dat men op zijn minst alle moeilijkheden wist te over- 

 winnen, die een nauwkeurige toestandsvergelijking in den weg staan. 

 En kon men dit — de voorafgaande mededeeling bewijst het — 

 dan zou de definitieve formule op een wijze te vinden zijn, die ons 

 niet opnieuw bloot zou stellen aan het maken van fouten. Ik zal 

 daarom ook niet op de vraag ingaan op welke wijze de kinetisch 

 afgeleide formule voldoen kan aan den eersten eisch, dien men aan 

 elke formule voor geconcentreerde oplossingen stellen mag, dat zij 

 de waarde oo geve voor het geval, dat de diosmeerende stof geheel 

 uit de oplossing is verdwenen. 



§ 9. Liever zal ik mij nog een enkele opmerking veroorloven over 

 de vraag of onze kinetische beschouwing insluit, dat de zoogenaamde 

 statische theorie van den osmotischen druk, die de oorzaak van het 

 verschijnsel in aantrekkingskrachten zoekt, geheel onjuist is ? Het 

 komt mij voor, dat wij met het oog op het door Lorentz bewezene 

 die vraag ontkennend moeten beantwoorden. Wel hebben wij gezien, 

 dat de aantrekking van oplosmiddel en opgeloste stof eerst bij merk- 

 baar geconcentreerde oplossingen een rol gaat spelen, en dat men 

 niet kan nalaten den osmotischen druk uit een „moleculares Bom- 

 bardement" te verklaren. Maar het door Lorentz behandelde geval 

 toont wel, dat het geheele osmotische verschijnsel wel eens uitslui- 



