( 801 ) 



ware de algemeen gangbare meening — die zeker niet weinig bij- 

 draagt tot de grootere populariteit van den osmotischen druk boven 

 den thermodynamischen potentiaal — inderdaad juist, dat de eerste 

 grootheid wel een eenvoudige aanschouwelijke beteekenis bezit, de 

 laatste daarentegen niet, dan zou er onder overigens gelijke omstan- 

 digheden, voor hem niet veel twijfel bestaan aan welke methode 

 hij de voorkeur moest geven. 



Maar die algemeen gangbare meening schijnt mij moeilijk houd- 

 baar en aan de andere zijde komt het mij voor, dat in vele opzichten 

 de thermodynamische potentiaal te verkiezen is boven den osmotischen 

 druk en dat men dus goed zal doen zich de vraag te stellen of 

 men niet èn bij het onderzoek en bij het onderwijs weder tot de 

 oudere methode zal terugkeeren ? 



§ 2. Die vraag is voor korten tijd opnieuw aan de orde gesteld 

 door den Heer van Laar in een voordracht voor het Bataafsch 

 Genootschap in Rotterdam x ), die gevolgd werd door een artikel : 

 Over tastbare en ontastbare grootheden 2 ). Al erken ik gaarne, dat 

 deze opstellen voor mij de aanleiding waren om het vraagstuk van 

 den osmotischen druk opzettelijk te overwegen, er zou voor mij 

 geen reden zijn de denkbeelden van den Heer van Laar hier ter 

 sprake te brengen, wanneer alleen zijn voordracht verschenen ware. 

 Want met de strekking van deze kan ik mij ten volle vereenigen 

 — al zou ik natuurlijk niet elke zinsnede daarvan voor mijn rekening 

 nemen, zooals trouwens reeds uit mijn voorgaande mededeelingen in 

 dit Verslag gebleken is — en ik zou dus hier slechts behoeven na te 

 gaan wat naar mijn meening aan die voordracht toe te voegen ware, 

 Met zijn tweede opstel echter — en ik denk daarbij voornamelijk 

 aan de § § 6 en 7, door den schrijver zelf als de kern van zijn opstel 

 aangewezen — , schijnt de Heer van Laar mij de goede zaak, die 

 hij met zooveel warmte voorstaat, meer na- clan voordeel gedaan te 

 hebben, en reeds om die reden meen ik tegen dit deel van zijn 

 betoog te moeten opkomen. Ik geloof niet mis te tasten wanneer 

 ik de grondgedachte ervan aldus weergeef: Wel is waar kunnen wij 

 ons geen aanschouwelijke voorstelling 3 ) vormen van het wezen van 

 den thermodynamischen potentiaal, maar dat kunnen wij evenmin 

 omtrent den osmotischen druk; en wij behoeven ons daarover niet 

 te verbazen, want het verbeterd wijsgeerig inzicht van de laatste 



*) Ook verschenen Ghem. Weekblad, 1905, N°. 1. 



2 ) Ghem. Weekblad, 1905, N°. 9. 



3 ) De Heer van Laar spreekt van een „tastbaar begrip". Het zou mij te ver 

 voeren, wilde ik aangeven, waarom ik meen die woorden te mogen en zelfs te 

 moeten vervangen door de hier gekozene. 



55 



Verslagen der Afdeeling Natuurk. Dl. XIII. A°. 1904/5. 



