( 802 ) 



jaren schenkt ons de overtuiging, dat onze natuurwetenschap nooit 

 anders werkt dan met fictieve (zij het scherp bepaalde) begrippen, 

 die er niet de minste aanspraak op mogen of kunnen maken het 

 werkelijke wezen der dingen weer te geven. Het is dan ook aan 

 dit inzicht te danken, dat in den laatsten tijd meerdere stemmen 

 opgaan voor het gebruik van den thermodynamischen potentiaal. 



§3. Nu meen ik in de voorgaande mededeeling afdoende de 

 onjuistheid van de tweede stelling te hebben aangetoond, en daar ik 

 mij volgaarne en met volle overtuiging schaar onder de door den 

 Heer van Laak bestreden „tastbaarheidsmenschen" zou zijn betoog 

 mij er toe brengen tegen den thermodynamischen potentiaal partij 

 te kiezen wanneer ik mij met zijn eerste en zijn laatste stelling 

 beter zou kunnen vereenigen dan met zijn tweede. Dit echter is 

 geenszins het geval. 



De laatste, wijsgeerig-historische stelling moet ik hier uit den aard 

 der zaak laten rusten, en ik beperk mij dus tot die omtrent het 

 aanschouwelijk karakter van den thermodynamischen potentiaal. Het 

 komt mij voor, dat wij ons van deze grootheid een voorstelling kun- 

 nen vormen, die niet achter behoeft te staan bij die van eenige 

 andere statistische grootheid. Dat de Heer van Laar dit over het 

 hoofd heeft gezien schijnt mij voornamelijk te wijten aan twee omstan- 

 digheden, waarvan de eene nauwelijks van invloed schijnt te kunnen 

 zijn, want het is een nomenclatorische quaestie. Een spraakgebruik 

 volgend, dat mij er niet minder verwerpelijk om schijnt te zijn, 

 omdat het vrij veelvuldig voorkomt, geeft de Heer van Laar den 

 naam ,,thermodynamische potentiaal" niet aan de onder dien naam 

 door Gtibbs in de wetenschap ingevoerde grootheid, maar aan een 

 van de andere door Gibbs ingevoerde functies, de g-functie. Er zijn 

 meer redenen dan die van piëteit alleen, die dit onraadzaam maken. 

 De werkelijke (GiBBs'sche) potentiaal is inderdaad een potentiaal, 

 d.w.z. hij is constant in een ruimte waar evenwicht heerscht, en zijn 

 niet-constant-zijn beteekent, dat er geen evenwicht bestaat. Althans 

 wanneer er geen capillaire of uitwendige krachten werken ; en in 

 dit geval komt de overeenkomst van den thermodynamischen poten- 

 tiaal met de potentialen van andere energieën misschien nog duidelijker 

 aan het licht. Want in dit geval behoeft men bij den (GiBBs'schen) 

 thermodynamischen potentiaal slechts de andere potentialen, die in 

 die ruimte bestaan, op te tellen om een grootheid te krijgen, den 

 totalen potentiaal, die ook thans weer bij evenwicht constant is door 

 de geheele ruimte. De ?- functie heeft noch de eene eigenschap, noch 

 de andere, behalve als wij te doen hebben met een enkele stof 



