( 803 ) 



zonder capillaire lagen, in welk geval zij met den thermodynamischen 

 potentiaal identiek wordt. 



Had nu de Heer van Laar in stede van op de S-functie ook in de 

 §§ 6 en 7 zijn aandacht gevestigd op den werkelijken potentiaal, 

 zoo goed als in § 4, waar hij met behulp daarvan zijn berekeningen 

 uitvoert, dan zou het hem waarschijnlijk niet ontgaan zijn, dat hij 

 ten ontrechte den thermodynamischen potentiaal (het zij dan in de 

 eene of de andere beteekenis) voorstelt als de laatste, meest funda- 

 menteele grootheid, die den inwendigen toestand van een lichaam 

 bepaalt. Als zoodanig kunnen voor een bepaald lichaam geen andere 

 aangenomen worden dan v en T (zoo noodig natuurlijk x, y, enz.) ; 

 dat dit niet slechts een „opvatting" is, blijkt wellicht het best uit 

 de theorie der capillariteit, zooals van der Waals die gegeven heeft. 



§ 4. Daaruit volgt nu reeds van zelf, dat men moet trachten zich 

 een voorstelling te vormen omtrent het verband tusschen de thermo- 

 dynamische functies en deze fundamenteele grootheden, en dit schijnt 

 mij nu, juist wat den thermodynamischen potentiaal betreft, niet zoo 

 bijzonder moeilijk. Overwegen wij slechts het volgende. De thermo- 

 dynamica leert, dat, hoe samengesteld het evenwicht ook zij, de totale 

 potentiaal van elke komponent gelijk moet zijn in twee phasen, die 

 met elkaar in evenwicht verkeeren ; de kinetische theorie, of, minder 

 weidsch, het gezond verstand, dat in al die gevallen evenwicht alleen 

 mogelijk is als evenveel deeltjes van elke stof uit de eerste phase 

 in de tweede overgaan als omgekeerd. Nu heeft van der Waals 

 getoond l ), dat in het geval van evenwicht van damp en vloeistof, 

 hetzij in een enkelvoudige stof of een binair mengsel, beide condities 

 eenvoudig verschillende formuleeringen van hetzelfde feit zijn. Het 

 schijnt mij noch een gewaagde, noch een groote stap daaruit te 

 besluiten, dat die twee condities, die altijd samen vervuld of niet 

 vervuld zijn, ook in andere gevallen in beteekenis overeenkomen en 

 dat dus de physische beteekenis 2 ) van den thermodynamischen poten- 



i) Deze Versl. (4) 3, 205 en Arch. Néerl. 30, 137. 



2 ) Ik kies opzettelijk de woorden „dat de physische beteekenis van enz." en niet, 

 „dal de thermodynamische potentiaal gelijk is enz. 1 ' Want voor de gelijkheid van 

 beide grootheden zou nog noodig zijn een „absolute" schaal van thermodynami- 

 schen potentiaal. Immers uit de gelijkheid van de genoemde condities volgt alleen : 



M(i = F(N) + C (1) 



waar F een zoodanige functie is, dat Mfi door N en omgekeerd N door M[x 

 eenduidig bepaald is. Evenwel op het wezen der zaak is dit niet van invloed, want 

 formule (1) drukt alleen uit, dat we den thermodynamischen potentiaal bij een 

 ander punt beginnen te tellen dan het aantal deeltjes, (wat overeenkomt met het 

 feit, dat onze thermodynamische potentialen altijd slechts op een constante na 

 bepaald zijn) en dat wij een andere eenheid gebruiken voor de meting van de eene 



55* 



