( 805 ) 



niet verstoord kan zijn, d.w.z. de druk en de concentraties van deze 

 zullen niet veranderen. Immers ware dit wel het geval dan zouden 

 wij met behulp van zulk een laag een zoogenaamd perpetuum mobile 

 van de tweede soort kunnen vervaardigen en dus in strijd komen 

 met de tweede wet der warmtetheorie. Daaruit volgt, dat gelijkheid 

 van het door van der Waals bedoelde aantal gelijkheid insluit van 

 het door ons in de definitie gebruikte, en dat wij dus het laatste 

 voor het eerste in de plaats mogen zetten bij de definitie van tbermo- 

 dynamischen potentiaal. 



§ 5. Daarmede zijn wij nu tot een aanschouwelijke voorstelling 

 van den thermodynamischen potentiaal gekomen, die voor zoover 

 ik zien kan in niets onderdoet voor die van temperatuur, uit wen - 

 digen druk, kinetischen druk, aantal botsingen, gemiddelde weglengte 

 enz. Dat wij daarom nog niet de waarde van den thermodynamischen 

 potentiaal in een bepaald geval gemakkelijk uit die voorstelling kun- 

 nen afleiden behoeft geen betoog, evenmin, dat het allicht wel altijd 

 verstandiger zal blijven den thermodynamischen potentiaal met behulp 

 van thermodynamische functies af te leiden dan uit directe kine- 

 tische beschouwingen. Aan deze laatste ontsnapt men weliswaar op 

 deze wijze evenmin, maar men maakt gebruik van het resultaat dier 

 beschouwingen, zooals het in de toestandsvergelijking voor ons ligt. 

 In deze beide opzichten echter staat de thermodynamische potentiaal 

 in geen enkel opzicht bij den osmotischen druk achter, zooals uit 

 mijn beide vorige mededeelingen speciaal § 8 van de tweede blijkt. 



§ 6. De Heer van Laar deelt ons mede, dat men hem naar aan- 

 leiding van zijn voordracht verzocht had voor den osmotischen druk 

 en de kinetische opvatting daarvan ,,iets in de plaats" te geven en 

 wel iets, waarbij men zich ,,iets denken" kan 1 ). Mij schijnt dit ver- 

 zoek heel wat minder ongeoorloofd dan den Heer van Laar en ik 

 meen er in de voorgaande bladzijden aan te hebben voldaan. Thans 

 zij het mij vergund aan te toonen, dat dit ,,iets anders" tevens ,,iets 

 beters" is. 



Vooreerst schijnt het mij weinig gelukkig in de theorie der meng- 

 sels een drukgrootheid zoo op den voorgrond te plaatsen. Zoodra men 

 die theorie algemeen behandelt, d. w. z. ook uitwendige krachten en 



in elk geval noodig was blijkt ook al uit het reeds boven door ons gememoreerde 

 feit, dat de thermodynamische potentiaal voor zulke lagen niet meer de grootheid 

 is, die het evenwicht bepaalt, maar dat daarvoor de totale potentiaal in de plaats 

 treedt. Wij moeten dus zeker niet naar zulke lagen gaan, om den thermodynami- 

 schen potentiaal in zijn eenvoudigste beteek enis te leeren kennen. 



l ) Ghem. Weekblad 1905 No. 9, § 3. De aanhalingsteekens zijn van den Heer 

 van Laar. 



