( 809 ) 



wat ondanks de velschillende notatie hetzelfde is, als men log (1 — x) 

 door — x vervangt. 



Men ziet dus, dat met elke integratie rechts een volkomen gelijk- 

 soortige bewerking links overeenkomt, al heeft zij daar niet altijd 

 op dezelfde stof betrekking. Het eenige verschil is, dat men rechts 

 de integratie direct uitvoert en links werkt met zuigers en mem- 

 branen. En nu zal er niet licht iemand meer dan ik prijs stellen op 

 aanschouwelijke voorstelling, maar dat men een integratie langs een 

 isotherm niet vermag uit te voeren, zonder er twee zuigers en drie 

 membranen bij te pas te brengen, dat schijnt mij toch een weinig 

 „des Guten zu viel". 



§ 8. En nu hebben wij het gunstigste geval beschouwd : verdunde 

 oplossingen; hoe staat het met meer geconcentreerde? Men zal zeker 

 ook daarvoor kringprocessen kunnen bedenken, zoodat men de in 

 mijn eerste mededeeling uitgevoerde berekeningen kan doen zonder 

 den naam ,,thermodynamische potentiaal" te noemen, maar men zal 

 zeker niet langs thermodynamischen weg een formule voor den 

 osmotischen druk kunnen opstellen, zonder de daar voorkomende 

 integralen te bepalen. 



Daardoor zou het den schijn krijgen alsof beide methoden in wezen 

 eigenlijk gelijk waren ; dit is zoo niet, de osmotische methode heeft 

 nadeelen, die de andere niet kent. Immers wat wenscht men eigenlijk 

 langs beide wegen te leeren kennen ? Toch niet den osmotischen druk 

 zelf, en de eigenschappen der oplossingen onder dien druk, dat wil 

 bij geconcentreerde oplossingen zeggen : in merkbaar gecomprimeerden 

 toestand. Datgene, waarom het te doen is, zijn de eigenschappen der 

 oplossingen onder den druk van hun verzadigden damp : vriespunts- 

 en dampspanningsverlaging, kookpunts verhooging en deelingscoëfficient 

 of juister (men verg. boven § 6) vriespunt, kookpunt, dampspanning 

 van het mengsel en de concentratie van coëxisteerende phasen. En 

 dit geldt niet alleen voor physici en chemici, die zelden of nooit met 

 membranen werken, maar ook voor de biologen, voor wie membranen 

 zoo uiterst gewichtig zijn. Want drukverschillen van een tiental atmos- 

 feren zullen toch bij biologische proeven wel zoo goed als nooit 

 voorkomen en a fortiori niet in het levend organisme. Het evenwicht 

 tusschen twee oplossingen zal dus wel nooit bereikt worden door 

 drukverschil, maar door het concentraties Qrsohil, vereischt om den 

 druk gelijk te doen zijn. Met gecomprimeerde oplossingen heeft men 

 dus ook hier niet te maken l ). 



l ) Om die reden zon men ook bij de behandeling van werkelijk osmotische 

 vragen nauwelijks veel verliezen wanneer men zich gewende ze zonder „osmoti- 

 schen druk" te behandelen en eenvoudig de concentraties aan weerszijden vanden 



