Natuurkunde. — De Heer Kuenen biedt een mededeeling aan van 

 Mevrouw T. Ehkenfest — Afanassjewa over: " De bepaaldheid 

 van makroskopische processen en de kinetische theorie".' 1 ) 

 i v Mede aangeboden door den Heer Junus). 



§ 1. Nemen wij aan, dat , eene bepaalde hoeveelheid gas een 

 stelsel is, dat een zeer groot maar eindig aantal iV molekulen bevat, 

 die aan bepaalde konservatieve bewegingswetten gehoorzamen. Dan 

 is het geheele verloop der toestanden van het stelsel voor alle 

 tijden volkomen bepaald door 6. N_ ,,mikroskopisehe koördinaten", 

 b.v. de 3 N ruimtekoördinaten en de 3 N snelheidskomponenten 

 van alle molekulen op een bepaald maar willekeurig gekozen 

 tijdstip t . 



Deze waarden zijn echter niet voor directe waarneming vatbaar. 

 Veeleer neemt men steeds slechts zekere statistische gemiddelden 

 waar van deze grootheden : de ,,makroskopische koördinaten", die 

 op een bepaald tijdstip veel te weinig bepalende grootheden opleveren, 

 zoodat men uit hun samenstel niet in het minst de mikroskopische 

 koördinaten kan vaststellen. 



Ofschoon dus de mikroskopische toestand van het gas op één 

 tijdstip volkomen het verloop bepaalt der mikro- en tegelijkertijd 

 der makroskopische toestanden, kan de makroskopische toestand op 

 één tijdstip niet liet verloop bepalen van den mikroskopisehen toestand, 

 en daardoor evenmin van den makroskopischen toestand. 



Zoo komt men tot deze slotsom : hoewel de kinetische gastheorie 

 in den grond volkomen bepaaldheid van de processen in een gas 

 insluit, leert zij ons tevens dat men practisch niets van deze 

 bepaaldheid te welen komt en dat men tegenover het verloop der 

 makroskopische toestanden van een gas staat als tegenover eene 

 loterij : na een bepaalden gegeven toestand kan men alle mogelijke 

 verschillende toestanden verwachten en men heeft slechts zekere 

 waarschijnlijkheidsoverwegingen tot zijne beschikking om zijne 

 verwachtingen eenigermate te beperken. 



Hetzelfde geldt, wanneer men de kinetische opvattingen wil 

 uitbreiden over de geheele wereld. 



Toch gedraagt praktisch echter elk natuurkundige zich — bij het 



'). De hier gegeven beschouwingen vonden hunne aanleiding in gesprekken met 

 de Heeren Prof. Ph. Kohnstamm en Prof. J. D. van der Waals Jr. in aansluiting 

 aan hunne publicaties. 



