warme bronnen daarentegen gevoed door atmospherisch water 
afkomstig van de hoogere zones van den vulkaan, dan ware 
het wel mogelijk, dat de bronnen mettertijd hare warmte 
verliezen, dan wel een anderen uitweg zoeken. 
IL. De kraters Papandajan, Kawah Manoek 
en Kawah Kamodjan. 
(Met 2 kaarten). 
Toen einde December 1920 berichten in de dagbladen 
verschenen, als zoude de Kawah Manoek niet meer werken, 
werd een kort bezoek gebracht aan de kraters van den 
Papandajan, Kawah Manoek, en Kawah Kamodjan. 
Eerstgenoemde kraters liggen op een N. Z. gerichte diatreme- 
(spleet), terwijl de Kawah Kamodjan tot het Goentoer-complex 
behoort en op een O. W. gerichte diatreme gelegen is. 
De laatste hevige uitbarsting in deze vulkaanzone is die 
van den Papandajan geweest, in 1772; sedert dien bleef de 
toestand stationnair. Nu eens is de dampontwikkeling iets 
heviger, dan weer minder. Vooral is het verschil bij mooi 
zonnig weer of druilig regenweer opvallend. Is de atmos- 
pherische toestand gunstig, dan ontwijken de dampen bijua. 
onzichtbaar, in het andere geval daarentegen heeft er sterke 
condensatie plaats, en ziet men dikke stoomwolken opstijgen. 
Vermoedelijk waren de courantenberichten het uitvloeisel 
van dit door leeken waargenomen verschijnsel ; bezoekers van 
de Kawah Manoek hadden zich deswege ongerust gemaakt. 
Wanneer men op de gegevens van den heer VAN DER VEEN, 
administrateur van het perceel Darajat boven Pasarwangi 
mag afgaan, is de werking in dezen krater eerder toe- dan. 
afgenomen. Tijdens het onderzoek stegen uit den bodem 
van het geheele kratercomplex op vele plaatsen sterk naar. 
zwaveligzuur riekende dampen op. In vele modderpoelen 
gaf dit ontwijken van dampen aanleiding tot geïserachtige- 
opspuitingen. Op een enkele plaats kwamen de dampen onder 
